Ca trù Cung Chúc xưa và nay

Nhìn vào bản đồ ta có thể dễ dàng nhận ra làng Cung Chúc nằm phía nam ven đê sông Luộc, phía tả là vùng đất bồi bãi Hữu Chung rộng lớn, có hình trái bầu bởi dòng sông Luộc bao quanh.

Làng Cung Chúc bao trọn phía dưới của trái bầu. Địa giới ngăn cách bởi dòng sông Luộc, phía bên kia sông là huyện Tứ Kỳ - Hải Dương (cũ). Làng cách thị trấn Vĩnh Bảo 4km về hướng Tây bắc.

Lần theo bi ký hậu thần được khắc vào thời Hậu Lê đời vua Lê Huyền Tông (1663-1671): Làng chỉ là xóm nhỏ ven sông Luộc (còn gọi là Phú Nông giang), xưa là trang Kính Chúc thuộc tổng Viên Lang huyện Tứ Kỳ, Phú Hạ Hồng, trấn Hải Dương. Đến đời vua Lê Hiển Tông (1740-1786), khi đủ số hộ và nhân khẩu thì trở thành xã Kính Chúc - Tổng Viên Lang - huyện Tứ Kỳ - phủ Hạ Hồng - trấn Hải Dương.

Đến đời vua Minh mạng thứ 19 năm 1838 triều đình nhà Nguyễn tách 3 tổng của huyện Vĩnh Lại (Thượng Am, Đông Am, Ngải Am), cắt 5 tổng huyện Tứ Kỳ (Yên Bồ, Viên Lạng, Đông Tạ, Bắc Tạ, Hân Trì) hợp lại thành huyện Vĩnh Bảo, kể từ đó địa hành chính của làng gắn liền địa danh huyện Vĩnh Bảo, tỉnh Hải Dương, đến năm 1962 thuộc về thành phố Hải Phòng. Năm 2025 thực hiện chính quyền hai cấp, làng Cung Chúc thuộc xã Vĩnh Thịnh thành phố Hải Phòng.

Nhắc đến địa danh làng Cung Chúc chúng ta không thể kể đến ngôi đình “kiến trúc kỳ công đủ vẻ tài” đã được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích cấp quốc gia sớm nhất (ngày 28/04/1962). Ngoài ngôi đình cổ nổi tiếng, địa phương chúng tôi còn sở hữu các công trình, di tích văn hóa, tín ngưỡng như: Đền Tam Thánh thờ đức thánh Trần Hưng Đạo, chùa Trong và chùa Ngoài thuộc tín ngưỡng Phật giáo.

Đặc biệt là đền Ca công thờ nhị vị thánh sư Thanh Xà Đại vương Đinh Dự và Mãn Đường Hoa công chúa - Tổ nghề của nghệ thuật hát Ca trù, loại hình nghệ thuật được UNESCO vinh danh là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại cần bảo vệ khẩn cấp (ngày 1/10/ 2009).

Như vậy cùng với ca trù Lỗ Khê, ca trù Đông Môn, tại trang Kính Chúc xưa cũng đã từng tồn tại nghệ thuật đàn – hát, biểu diễn và truyền dạy nghệ thuật hát ca trù, môn nghệ thuật đã từng phát triển rực rỡ, là một loại hình âm nhạc bác học thính phòng.

Theo truyền ngôn và tư liệu đã từng được đăng tải ở tạp chí Cửa Biển của Hải Phòng, nghề hát ca trù ở làng Cung Chúc có xuất xứ từ một cung phi trong phủ chúa Trịnh là bà Phạm Thị Sang, dân gian thường gọi là bà Chúa Sang, bà là phụ nữ đoan trang, tài giỏi, đàn - hát hay nên được Chúa Trịnh Giang tuyển vào phủ chúa và được phong làm thứ phi. Chúa Trịnh Giang (1729-1740) là người thích âm nhạc, văn chương, năm Nhâm Tý (1732) ông cho chế lễ nhạc dùng trong phủ đường để “Tô điểm cho đời thái bình”.

Sống trong phủ chúa giàu sang phú quý nhưng bà luôn tưởng nhớ đến quê hương mình đã sinh ra. Bà xin chúa Trịnh về quê tạc tượng tổ nghề, lập giáo phường truyền dạy ca trù cho dân làng, âu cũng là giúp người dân quê bà có nghề hát để mưu sinh.

Ngày nay, nói đến đàn - hát ca trù và đền thờ Ca công thờ thánh sư chỉ các cụ lớp người 90 tuổi trở lên mới biết rành rẽ, còn lớp người ngoài 70 tuổi như chúng tôi hiện nay thuộc lứa tuổi bậc cháu của các nghệ nhân ngày xưa, chỉ nhớ những gì mà các cụ cao niên trong làng kể lại.

Cụ Vũ Hoàng Sơn năm nay 95 tuổi với 75 năm tuổi Đảng, là người địa phương, khi 20 tuổi đã là Bí thư chi bộ, lãnh đạo dân quân, du kích gài mìn đánh giặc Pháp mỗi khi tàu của Pháp từ căn cứ Ninh Giang đổ bộ về bãi đê sông Luộc làng Cung Chúc. Hòa bình, cụ tham gia dạy học. Sau này cụ chuyển về Sở văn hóa - Thông tin (nay là Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch) công tác và nghỉ hưu. Khi chúng tôi đi sưu tầm, tìm hiểu tư liệu về ca trù quê hương, cụ rành rẽ kể chuyện, rõ ràng những sự việc như mới xảy ra hôm qua mà cụ từng chứng kiến như: Cụ Ngô Văn Tặng với con trai là ông Ngô Phương Điểm từng là kép đàn; các ca nương như cô Hân, cô Hấn là hai chị em ruột (sau này các cô đều lấy chồng quê ở Thái Bình), rồi cụ thủ Trăn là Thủ từ coi sóc đền thờ tổ nghề Ca công. Theo cụ Vũ Hoàng Sơn, miếu (đền) thờ Ca công xưa ở Cung Chúc chính là nằm trên nền móng của Nhà Văn hóa xóm 7 thôn Cung Chúc hiện nay và đằng sau miếu có gian nhà là nơi các ca nương, kép đàn tập luyện Ca trù. Trong các dịp lễ lớn, Giáo phường ca trù thường mời các quan viên trên huyện về dự, hưởng lãm ca trù.

Qua quá trình tìm hiểu-nghiên cứu, chúng tôi khẳng định nghệ thuật Ca trù là thể loại hát chuyên nghiệp có thời gian lịch sử sớm nhất ở nước ta, có tổ chức phường – hội và được nhà nước phong kiến dành cho ân điển cao khi 2 vị tổ nghề còn sống đã được sắc phong. Có thể nói, ca trù là môn nghệ thuật có phương pháp đào tạo diễn viên quy chuẩn nhất trong lịch sử, đã từng phát triển rực rỡ trong dòng chảy văn hóa dân gian. Ca trù Cung Chúc cũng nằm trong mạch nguồn văn hóa đó.

Sự mai một và biến mất của ca trù

Theo lời kể của cụ Vũ Hoàng Sơn, năm Ất Dậu (1945) xảy ra nạn đói khủng khiếp, các ca lương kép, đàn giáo phường bỏ nghề nhiều, họ phiêu bạt khắp nơi, Ca trù địa phương dần dần bị mai một. Đền Ca công bị dỡ bán, đồ thờ tự cất giấu trong dân thất lạc đến nay không còn.

Lý do thứ hai tác động mạnh mẽ đến ca trù

Sau năm 1945, chính quyền mới kỳ thị nghệ thuật hát ca trù, xem nó là sinh hoạt văn hóa gắn liền với chế độ cũ, ủy mị, thiếu tinh thần cách mạng, ca trù bị đánh đồng với các hoạt động thiếu lành mạnh.

Hiện nay đền Ca không còn dấu tích xưa, nền móng cũ chính là nhà văn hóa thôn 7 làng Cung Chúc bây giờ.

Dưới ánh sáng, nghị quyết Trung Ương V (khóa 8) năm 1985 của Đảng về “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, các di tích văn hóa vật thể và phi vật thể tại các địa phương sau đó dần dần được khôi phục mạnh mẽ.

Là người sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, với tình yêu quê hương và lòng tự hào với truyền thống văn hóa, người dân chúng tôi luôn cùng nhau đoàn kết, gắn bó với quê hương, đồng hành cùng củng cố, xây dựng, phát triển địa phương. Chúng tôi tha thiết kiến nghị các cấp chính quyền và ngành văn hóa, cụ thể như sau.

- Phục dựng lại đền thờ Ca công trên nền móng đền thờ nhị vị tổ sư nghề hát ca trù xưa.

- Khôi phục nghệ thuật hát ca trù ở làng Cung Chúc xã Vĩnh Thịnh, thành phố Hải Phòng.

- Mong muốn Giáo phường ca trù thành phố Hải Phòng giúp đỡ về chuyên môn, tuyển chọn các cháu sống tại địa phương, truyền dạy cho các cháu tiếp cận với nghệ thuật ca trù từ giai đoạn học phổ thông. Nếu có thể, mong những người tâm huyết và chính quyền giúp thành lập câu lạc bộ Ca trù Cung Chúc để quy tụ hạt nhân văn nghệ, tập đàn – hát ca trù nhằm biểu diễn trong những ngày hội ở địa phương và lan tỏa nghệ thuật này tới các vùng lân cận

Chúng tôi rất mong chính quyền địa phương và ngành văn hóa quan tâm, tạo điều kiện giúp khôi phục môn nghệ thuật đặc sắc tại quê nhà, nơi các bậc tiền nhân đã có công công vun đắp.

Mạnh Xuân năm 2006.

Cử nhân Vũ Bá Xịnh.