Chùa Giám (Nghiêm Quang Tự) - Giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc tiêu biểu của xứ Đông

Xuân Bách

CLB Hải Phòng học.

Trong hệ thống di sản văn hóa – tôn giáo của vùng đồng bằng Bắc Bộ, các ngôi chùa cổ không chỉ là không gian tín ngưỡng mà còn là trung tâm lưu giữ tri thức, lịch sử và nghệ thuật truyền thống. Chùa Giám (tên chữ là Nghiêm Quang Tự), thuộc tỉnh Hải Dương (cũ), là một trường hợp tiêu biểu như vậy. Ngôi chùa không chỉ nổi tiếng bởi niên đại lâu đời mà còn bởi sự gắn bó mật thiết với Thiền sư – Danh y Tuệ Tĩnh, cùng công trình kiến trúc đặc sắc Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa – một bảo vật quốc gia độc đáo.

Bài viết này nhằm khái quát một cách hệ thống lịch sử hình thành, giá trị kiến trúc, văn hóa - khoa học và ý nghĩa của chùa Giám trong tiến trình phát triển của Phật giáo và văn hóa truyền thống Việt Nam.

1. Tổng quan về chùa Giám.

Khu vực cổng tam quan của chùa Giám (Sưu tầm)

Tên gọi và vị trí địa lý

Tên chữ: Nghiêm Quang Tự (嚴光寺)

Tên gọi dân gian: Chùa Giám

Địa chỉ: xã Cẩm Sơn, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương (cũ)

Chùa Giám nằm trên địa bàn xứ Đông, vùng đất có bề dày truyền thống lịch sử, văn hóa và khoa bảng. Khu vực này từ sớm đã là nơi giao thoa của các tuyến giao thông cổ, thuận lợi cho sự truyền bá Phật giáo cũng như các tư tưởng học thuật từ trung tâm Thăng Long lan tỏa về các địa phương.

Niên đại hình thành

Theo các nguồn tư liệu lịch sử và truyền khẩu dân gian, chùa Giám được khởi dựng từ thời Trần (thế kỷ XIII–XIV). Trải qua nhiều lần trùng tu vào các thời Lê và Nguyễn, ngôi chùa vẫn giữ được những yếu tố cơ bản của kiến trúc truyền thống và giá trị lịch sử ban đầu.

2. Chùa Giám và Thiền sư Tuệ Tĩnh.

Thân thế và sự nghiệp của Tuệ Tĩnh

Thiền sư Tuệ Tĩnh (khoảng 1330 – 1400) tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, quê ở Cẩm Giàng, Hải Dương. Ông là một trong những trí thức lớn của Việt Nam thời trung đại, đồng thời là danh y kiệt xuất. Cuộc đời của Tuệ Tĩnh gắn liền với hai lĩnh vực tưởng như tách biệt nhưng lại hòa quyện chặt chẽ: Phật học và y học.

Ông được tôn vinh là ông tổ của nền y học cổ truyền Việt Nam, với tư tưởng nổi tiếng: “Nam dược trị Nam nhân”, đề cao việc sử dụng dược liệu bản địa để chữa bệnh cho người Việt.

Nơi thờ danh y Tuệ Tĩnh (Sưu tầm)

Vai trò của chùa Giám trong cuộc đời Tuệ Tĩnh

Theo sử liệu, Tuệ Tĩnh từng tu hành, giảng pháp và hành nghề y tại chùa Giám. Nơi đây không chỉ là chốn tu tập mà còn là nơi ông bốc thuốc cứu dân, truyền bá kiến thức y học cho tăng chúng và nhân dân địa phương. Vì vậy, chùa Giám được xem là một trung tâm tiêu biểu cho mô hình “Phật giáo nhập thế”, nơi đạo và đời gắn bó mật thiết.

3. Giá trị kiến trúc và nghê thuật.

Tổng thể kiến trúc chùa

Chùa Giám được xây dựng theo kiểu bố cục truyền thống của chùa Việt, thường được mô tả bằng mô hình “nội công ngoại quốc”. Các hạng mục chính bao gồm:

Tam quan; Tiền đường; Thượng điện; Hậu cung; Nhà Tổ. Vật liệu chủ yếu là gỗ lim, mái lợp ngói ta, các chi tiết kiến trúc mang phong cách thời Lê – Nguyễn, thể hiện sự hài hòa, cân đối và tính bền vững cao.

Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa – Bảo vật quốc gia

Điểm nhấn quan trọng và nổi tiếng nhất của chùa Giám là Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa. Đây là một công trình kiến trúc gỗ độc đáo, cao khoảng 7–8 mét, gồm 9 tầng tượng trưng cho chín cấp độ tu chứng trong Phật giáo Tịnh độ.

Đặc biệt, tháp có thể xoay quanh trục, phản ánh trình độ kỹ thuật cơ khí và tư duy sáng tạo của nghệ nhân Việt Nam thời trung đại. Mỗi tầng tháp đều được chạm khắc tinh xảo các họa tiết hoa sen, tượng Phật và hoa văn truyền thống.

Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa của chùa Giám đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, trở thành một trong những minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc – điêu khắc gỗ Việt Nam.

4. Giá trị văn hóa- Khoa học- Tôn giáo.

Giá trị tôn giáo

Chùa Giám là trung tâm Phật giáo quan trọng của xứ Đông, phản ánh sự phát triển của Phật giáo Đại thừa ở Việt Nam, đặc biệt là tinh thần nhập thế, gắn bó với đời sống nhân dân.

Hình ảnh đoàn hội viên CLB HPH đến lễ Phật và tham quan Chùa ( ảnh CLB HPH)

Giá trị y học và tri thức dân gian

Thông qua hình ảnh và di sản của Tuệ Tĩnh, chùa Giám trở thành biểu tượng của sự kết hợp giữa Phật giáo và y học cổ truyền. Đây là nơi lưu giữ và lan tỏa tư tưởng y học nhân văn, đề cao vai trò của tri thức bản địa.

Giá trị nghệ thuật và kỹ mỹ thuật

Các công trình kiến trúc, đặc biệt là Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa, thể hiện trình độ cao của nghệ thuật điêu khắc gỗ, tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật xây dựng của người Việt trong lịch sử.

5. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Chùa Giám đã được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Việc bảo tồn chùa không chỉ nhằm gìn giữ một công trình kiến trúc cổ mà còn là bảo tồn một không gian văn hóa – tri thức đặc biệt. Trong bối cảnh hiện nay, chùa Giám có tiềm năng lớn để phát triển du lịch văn hóa, giáo dục lịch sử và nghiên cứu khoa học liên ngành.

Chùa Giám (Nghiêm Quang Tự) là một di sản tiêu biểu của tỉnh Hải Dương (cũ), nay thuộc thành phố Hải Phòng nói riêng và của văn hóa Việt Nam nói chung. Với lịch sử lâu đời, giá trị kiến trúc độc đáo và mối liên hệ mật thiết với Thiền sư Tuệ Tĩnh, ngôi chùa không chỉ là chốn tâm linh mà còn là biểu tượng của trí tuệ, nhân văn và sáng tạo Việt Nam trong lịch sử./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1/ Viện Sử học (2010), Lịch sử Việt Nam thời Trần, Nxb Khoa học Xã hội.

2/ Viện Hán Nôm (2005), Tuệ Tĩnh toàn tập, Nxb Y học.

3/ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2015), Hồ sơ Bảo vật quốc gia: Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa chùa Giám.

4/ UBND tỉnh Hải Dương (2018), Di tích lịch sử – văn hóa tỉnh Hải Dương.

5/ Trần Quốc Vượng (2003), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục.