Đôi điều tìm hiểu về Chùa Keo - Thái Bình

Xuân Bách

CLB Hải Phòng học

Tên chùa Keo có ở Nam Định (cũ) và Thái Bình ( cũ).. Trong bài viết này tập trung giới thiệu những nét chính về chùa Keo thuộc tỉnh Thái Bình ( cũ) nay thuộc tỉnh Hưng yên.

I/ Vị trí và Xuất xứ

Chùa Keo có tên chữ là Thần Quang Tự, tọa lạc tại tại làng Keo, xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình (nằm trên bờ sông Thái Bình), nay thuộc Tỉnh Hưng Yên Theo Nghị quyết số 202/2025/QH15.

Ban đầu, chùa được dựng vào năm 1061 tại làng Giao Thủy (phủ Hà Thanh, thuộc Nam Định) do nhà sư Dương Không Lộ (còn gọi là Minh Nghiêm) xây dựng. Vì lụt lội và thay đổi địa lý (năm 1611), dân làng Giao Thủy di cư, chia ra hai nơi, một phần đến Nam Định (chùa Keo “dưới”) và một phần sang Thái Bình (chùa Keo “trên”). Chùa Keo hiện tại ở Thái Bình (cũ) được xây dựng lại từ năm 1630–1632 dưới thời Lê Trung Hưng, hoàn thành sau 28 tháng thi công.

Quang cảnh chùa Keo [1]

II. Kiến trúc & Giá trị nghệ thuật [1].

Chùa được xây hoàn toàn bằng gỗ lim, theo phong cách “nội công ngoại quốc”, không dùng đinh, tất cả cấu kiện như cột, kèo, rui, mè đều được ghép bằng mộng, thể hiện kỹ thuật xây dựng gỗ tinh xảo và thể hiện tài nghệ của nghệ nhân thời Lê Trung Hưng.

Trước đây chùa có khoảng 157 gian, trên diện tích đất khoảng 58.000 m². Hiện còn bảo tồn 17 công trình với 128 gian chính, trên diện tích hơn 2.000 m².

Các công trình nổi bật của Chùa bao gồm: tam quan ngoại, tam quan nội, điện Phật, điện thờ Thánh, gác chuông (gác chuông 3 tầng), hành lang, hồ ao bao quanh, vườn tháp, ....

Điểm nhấn nổi bật nhất của chùa Keo là tòa gác chuông cao 11,04m, bằng gỗ lim, toàn bộ liên kết bằng kỹ thuật mộng truyền thống. Công trình có tới 12 mái đao uốn cong mềm mại được Guinness Việt Nam xác nhận là gác chuông gỗ cổ cao nhất Việt Nam. Chùa Keo còn là nơi lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia. Nổi bật nhất là hai bộ cánh cửa gỗ chạm rồng ở tam quan nội, được công nhận bảo vật quốc gia năm 2017. Năm 2021, hương án gỗ quý tại chùa Keo được công nhận là bảo vật quốc gia. Tác phẩm thuộc nghệ thuật tạo tác thời Lê Trung Hưng.

Hương án - Bảo vật Quốc gia tại chùa Keo

III. Tín ngưỡng và ý nghĩa lịch sử

Chùa Keo ngoài thờ Phật, còn có nét đặc biệt hơn là thờ Thánh Dương Không Lộ, một nhà sư thời Lý. Theo truyền thuyết Dương Không Lộ có nhiều công đức, chữa bệnh cho vua, truyền bá Phật pháp và được suy tôn. Chùa Keo là trung tâm Phật giáo Bắc tông, nổi tiếng với kiến thức uyên thâm về Phật giáo, truyền bá Phật pháp và được suy tôn. Ngoài ra, chùa cũng thờ các người có công phục dựng chùa như các vị quan, người dân địa phương… Chùa Keo Thái Bình được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia năm 1962, với giá trị lịch sử, nghệ thuật, tín ngưỡng. Chùa Keo đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012, và Lễ hội chùa được ghi danh là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2017.

IV. Lễ hội và Đời sống văn hóa

Hằng năm, chùa tổ chức 2 Lễ hội chính:

Hội mùa Xuân: vào mùng 4 tháng Giêng âm lịch mang yếu tố lễ và vui chơi dân gian (nấu cơm, thi bắt vịt, ném pháo, bắt ếch...).

Hội mùa Thu: vào khoảng 13–15 tháng 9 âm lịch gắn với ngày sinh/ ngày mất của Dương Không Lộ; có nghi lễ rước kiệu, tế lễ, bơi thuyền, sinh hoạt văn hóa dân gian.

Năm 2017, lễ hội chùa Keo đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Chùa thu hút đông đảo du khách cả người đi lễ, đặc biệt vào dịp lễ hội Xuân và Thu.

Hòa Thượng THích Thanh Giác cùng đoàn Hội viên CLB Hải Phòng học tới lễ và tham quan Chùa (Ảnh CLB HPH)

V. Ý nghĩa & Giá trị nghệ thuật và tôn giáo

Chùa Keo là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu ở miền Bắc Việt Nam, lưu giữ kiến trúc gỗ truyền thống gần 400 năm. Chùa Keo lưu giữ 197 di vật, cổ vật từ thế kỷ 17, bao gồm tượng Phật, bia đá, chuông đồng, khánh đá, và đồ thờ bằng gỗ, đá, đồng. Nổi bật là:

Bộ cánh cửa Tam quan nội được chạm khắc rồng chầu nguyệt, tiêu biểu cho nghệ thuật thời Lê; Thuyền rồng dài 3 m, đặt tại Tòa Thiêu Hương, thể hiện sự khéo léo của nghệ nhân; Tượng Phật và Thánh chạm khắc từ gỗ mít hoặc trầm hương, mang phong cách thế kỷ 17-18; Chuông đồng và khánh đá từ thế kỷ 17, là di sản âm thanh quý giá. Gác chuông 3 tầng ở chùa Keo là gác chuông gỗ cổ cao nhất Việt Nam

Chùa còn lưu giữ văn bia năm 1632, ghi lại quá trình xây dựng, và các hiện vật như đôi chân đèn thời Mạc, bàn thờ thời Lê [3].

Các lễ hội chùa, với múa ếch vồ và chèo cạn, là di sản văn hóa phi vật thể độc đáo.

Gác chuông ở chùa Keo là gác chuông gỗ cổ cao nhất Việt Nam

Chùa Keo không chỉ là nơi thờ Phật, thờ Thánh mà còn là biểu tượng văn hóa, lịch sử, tâm linh, dân gian của cư dân đồng bằng sông Hồng.

Lễ hội chùa Keo góp phần gìn giữ, truyền tải giá trị văn hoá dân gian: từ nghi lễ tôn giáo đến trò chơi dân gian, sinh hoạt cộng đồng tạo nên một nét văn hoá đặc sắc của vùng quê Việt Nam./.

Tài liệu tham khảo.

1/ Kiệt tác kiến trúc – nghệ thuật chùa Keo – Hoài Phương

https://www.qdnd.vn/van-hoa/doi-song/kiet-tac-kien-truc-nghe-thuat-chua-keo-1015535

2/ Giới thiệu về Chùa Keo - Đức Huy

https://erci.edu.vn/lich-su-chua-keo

3/ Chùa Keo Thái Bình – Kiến trúc xa xưa còn nguyên vẹn đến nay

https://www.ivivu.com/blog/2023/01/chua-keo-thai-binh-kien-truc-xa-xua-con-nguyen-ven-den-nay/