Một số điều tìm hiểu về Chùa Dạm - Bắc Ninh

Xuân Bách

CLB Hải Phòng học

Chùa Dạm là một chùa cổ được mệnh danh là “Đại Danh lam Phật Giáo” ở xứ Kinh Bắc. Bài viết muốn trình bầy môt số nét tổng quan về ngôi chùa Cổ kính này với các nội dung: (i) Tên gọi và vị trí của chùa; (ii) Lịch sử hình thành và xây dựng chùa; (iii) Hiện trạng, kiến trúc; (iv) Giá trị văn hoá, lịch sử; (v) Tâm linh & tín ngưỡng.

1/ Tên gọi và vị trí của chùa

Ngôi chùa có rất nhiều tên gọi: Chùa Dạm, Chùa Lãm Sơn, “Đại Lãm Tự”, “Thần Quang Tự”, “Cảnh Long Đồng Khánh tự”, thậm chí theo truyền thuyết dân gian có nơi gọi là “chùa Bà Tấm / chùa Tấm Cám”.

Chùa được nằm trên sườn phía Nam dãy núi Núi Dạm (còn gọi là Đại Lãm Sơn), nay thuộc phường Nam Sơn, tỉnh Bắc Ninh mới sau sáp nhập theo Điều 1 Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Bắc Ninh năm 2025.

Hình ảnh tổng quan Chùa Dạm

2/ Lịch sử hình thành và xây dựng chùa.

Theo các thư tịch cổ như Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam nhất thống chí…, ngôi chùa được khởi dựng từ năm 1086 (thời Lý Nhân Tông) - Chùa được hoàn thành vào năm 1094. Vua ban tên Chùa là Cảnh Long Đồng Khánh tự,

Thời kháng chiến chống Pháp năm 1946, chùa Dạm đã bị quân Pháp thiêu đốt, các công trình, hạng mục và di cổ vật bị tàn phá nặng nề; chỉ có hai pho tượng mẫu Nguyên phi Ỷ Lan và tượng vua Lý Nhân Tông được nhân dân kịp thời gìn giữ và gửi vào chùa Hàm Long. Với sự đóng góp của nhân dân địa phương, chùa và đền được xây mới vào 1996.

Từ năm 2015, tỉnh Bắc Ninh đã tiến hành phục dựng chùa Dạm trên diện tích 198 ha với 12 hạng mục chính: Tam quan, hành lang, nhà thờ Tổ, đền thờ Mẫu, Tam bảo, nhà khách-nhà tăng, nhà ăn, nhà bếp-vệ sinh, cổng phụ, khu vệ sinh công cộng, sân vườn, hạ tầng kỹ thuật ngoài nhà. Đến nay, tỉnh Bắc Ninh đã triển khai phục dựng lại chùa Dạm theo đúng tiến độ, sẵn sàng trở thành một trung tâm tín ngưỡng quy mô, bề thế của Phật tử trong và ngoài nước, tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch về miền Quan họ.. [2]

C

hùa Dạm từng được xem là một “đại danh lam Phật giáo” rất lớn của nước Việt thời nhà Lý.

Hình ảnh Tổng quan Chùa Dạm ngày nay

3/ Hiện trạng, kiến trúc.

Theo Bảo Tàng Bắc Ninh, Chùa được xây dựng theo kiểu “kè đá khoét núi”, gồm nhiều cấp nền bám theo sườn núi; các cấp nền được kè bằng đá tảng lớn, có bậc thang dẫn lên.

Chùa Dạm thời Lý hiện có tòa Tam Bảo bao gồm các hạng mục chính như tiền đường, thiêu hương và thượng điện. Toàn bộ công trình sử dụng gỗ lim quý, vừa chắc chắn vừa toát lên vẻ uy nghi.

Tiền đường gồm 7 gian, 2 chái, mái đao cong mềm mại.

Thượng điện 3 gian, 2 chái với mái đao cong tương tự tiền đường. Kiến trúc tổng thể được trang trí tinh xảo bằng kỹ thuật truyền thống. Mái chùa Dạm được trang trí tinh xảo, độc đáo.

Ngoài Tam Bảo, chùa còn có nhà Tổ và nhà Mẫu được bố trí cân đối hai bên. Điểm nhấn nổi bật của cột đá ở chùa Dạm là đôi rồng thời Lý được chạm khắc nổi vô cùng sống động. Ngoài ra, chùa còn bài trí nhiều tượng thờ và đồ thờ tự được tạo tác vào thế kỷ XXI. Dù trải qua nhiều biến cố, nhiều công trình đã hư hỏng, xuống cấp, hiện nay khu di tích đã được khai quật, tôn tạo lại để bảo tồn.

4/ Giá trị văn hoá, lịch sử.

Núi Dạm - nơi chùa tọa lạc, trong dân gian nơi đây còn được xem là vùng đất “tứ linh”, có phong cảnh non nước nên thơ, có nơi gọi là “Bàn cờ tiên” ở đỉnh núi theo truyền thuyết. Vì vậy, ngoài mục đích tâm linh / tôn giáo, chùa cùng với núi non và cảnh thiên nhiên nên thơ xung quanh, chùa thưc sự còn là điểm tham quan, du lịch với giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, mỹ thuật phong phú.

Hòa Thượng Thích Thanh Giác cùng doàn Hội viên CLB HPH đến Lễ và tham quan Chùa. ( Ảnh CLB HPH)

Theo chiến dịch khai quật 2011–2014 được Bộ VHTTDL phê duyệt khai quật và do Viện Khảo cổ học chủ trì; các đợt khai quật tập trung trên nền chùa, mặt bằng nền chùa rộng khoảng 7.500 – 8.400 m². Báo cáo khai quật mô tả rõ các lớp nền, móng đá kè, gạch ngói, mảnh tượng và các dấu tích kiến trúc thời Lý ( Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia). Một trong những bảo vật nổi bật vẫn còn tồn tại đến ngày nay là Cột đá chùa Dạm - được tạc vào thế kỷ XI, có chiều cao khoảng 5 m (phần còn lại), chạm rồng “lưỡng long chầu nguyệt” rất tinh xảo - thể hiện nghệ thuật điêu khắc thời Lý.

Chùa Dạm hiện được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hoá (theo quyết định cấp nhà nước năm 1964).

5/ Tâm linh & tín ngưỡng.

Chùa Dạm không chỉ có giá trị tôn giáo mà còn gắn liền với truyền thuyết dân gian, đặc biệt là truyện cổ tích Tấm Cám. Vì thế nơi đây còn gắn với tên “chùa Tấm Cám” trong dân gian. Chùa Dạm vẫn là ngôi chùa lưu giữ những vết tích hào hùng, oanh liệt đại diện cho vương triều Lý hào hùng. Lễ hội chùa Dạm ở Bắc Ninh được tổ chức vào 3 ngày, từ mùng 7 đến mùng 9 tháng 9 âm lịch hằng năm. Nổi bật trong phần lễ là tục rước kiệu thành hoàng làng lên chùa Dạm yết kiến Thánh Mẫu Nguyên Phi Ỷ Lan.

Chùa Dạm không chỉ là điểm đến linh thiêng của du lịch tâm linh Bắc Ninh mà còn là di sản văn hóa gắn liền với lịch sử triều Lý. Với kiến trúc cổ kính, không gian thanh tịnh và nhiều lễ hội truyền thống đặc sắc. Đến với chùa Dạm là đến với nơi mà tâm hồn được trở về cội nguồn, được hòa mình vào nét đẹp văn hóa và tâm linh đặc trưng của vùng Kinh Bắc.

Tài liêu tham khảo.

1/ Chùa Dạm - Wikipedia

2/ Chùa Dạm (Đại Lãm Thần Quang tự) ở Bắc Ninh.

https://vanhoatamlinh.com/chua-dam-dai-lam-than-quang-tu-o-bac-ninh/

3/ Kết quả khai quật chùa Dạm, tỉnh Bắc Ninh (năm 2012).

Viện Khảo cổ học Việt Nam / Bộ Văn hóa-Thể thao & Du lịch

4/ Chùa Dạm – Ngôi chùa đại danh lam thời Lý.

https://daivietcophong.com/chua-dam-ngoi-chua-dai-danh-lam-thoi-ly/

5/ Chùa Dạm: Danh lam cổ tự thời Lý giữa lòng Kinh Bắc

https://vinwonders.com/vi/wonderpedia/news/chua-dam-bac-ninh/