Tìm hiểu về chùa Phú Quân

Xuân Bách

CLB Hải Phòng học.

Chùa Phú Quân là một trong những điểm đến của đoàn hội viên CLB Hải Phòng học vào ngày 07/11/2025 ( tức 16/9 năm Ất Tỵ). Bài viết đươc trình bầy với các nội dung tổng quan về (i) Tên gọi -Vị trí và không gian cảnh quan; (ii) Lịch sử hình thành; (iii) Các giai đoạn ấn tượng chính; (iv) Kiến trúc ; (v) Vai trò văn hóa – lịch sử của chùa; (vi) Tâm linh & tín ngưỡng trên cơ sở các tài liệu đã được công bố.

1. Tên gọi -Vị trí và không gian cảnh quan.

Chùa Phú Quân được xây dựng tại thôn Phú Quân xã Cẩm Định, huyện Cẩm Giàng (Hải Dương cũ), nay thuộc Xã Cẩm Giang thành phố Hải Phòng. Tên “Phú Quân” gắn với địa danh thôn Phú Quân, di tích còn có tên chữ là “Trà Lai tự” (tức chùa Trà Lai- “Trà” nghĩa là cây chè, “Lai” là cỏ thảo), theo truyền thống địa phương tên chùa gắn với loại thảo dược quý.

Hình ảnh Cổng Chùa Phú Quân.

Ngôi chùa tọa lạc trong một không gian tương đối yên ả thanh bình, gắn với làng quê truyền thống, có hệ thống đồng ruộng – sông ngòi đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ trù phú nên thơ.

2. Lịch sử hình thành

Theo truyền thống và tài liệu địa phương, chùa được xây dựng từ thời nhà Trần. Đây là ngôi chùa có thờ Sư Tổ. Sư Tổ nổi tiếng được thờ tại chùa là Non Đông (họ Vương, hiệu Quản Viên, tự Tuệ Nhẫn), một trong những Cao tăng thiền phái Trúc Lâm nổi tiếng thời Trần (1225 – 1400). Theo Truyền thuyết sư Non Đông từng được vua Trần Minh Tông phong làm “Quốc sư”. Sư viên tịch vào ngày 26 tháng Giêng năm Khai Thái thứ 2 (1325) [1].

3. Các giai đoạn ấn tượng chính.

Căn cứ vào các tư liệu Hán Nôm hiện còn tại các di tích cho biết: Năm 1730 (Vĩnh Khánh thứ 2), có việc tín nữ Phạm Thị Thi cúng ruộng cho chùa để lấy hoa lợi hương đăng. Sau khi bà qua đời được nhân dân suy tôn là hậu Phật, hàng năm đến ngày giỗ được hưởng lễ tại chùa [1].

Năm 1773 (Cảnh Hưng 34), nhân dân Phú Quân và Quan viên xã cùng nhau đóng góp trùng tu chùa. Theo văn bia gắn tại tháp ghi nhận thời kỳ này, Thanh Lãng thiền sư đã có công tu tạo mở rộng chùa thành nơi thắng cảnh, khắc kinh phật, đúc chuông tạo đồ tế khí lớn, nhỏ… có thể nói đây là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của chùa Phú Quân.

Kiến trúc hiện nay của Chùa một phần mang dấu ấn thời Nguyễn, được tu bổ nhiều lần: năm 1916 (Duy Tân- Bính Thìn), 1929 (Bảo Đại- Kỷ Mão), 1938 (Bảo Đại- Mậu Dần). Trên thân cột cái còn ghi rõ những người giàu lòng hảo tâm công đức tu bổ chùa, việc làm nghĩa cử cao đẹp đó được nhân dân Phú Quân các thế hệ hết sức trân trọng và ghi ơn.

Trải qua bao biến cố của lịch sử và thời gian, chùa còn giữ lại ngôi chính và vào năm 2014 xây dựng mới nhà Tổ, đến năm 2018 xây dựng mới nhà Mẫu. Chùa còn lưu giữ được một số pho tượng cổ và đồ vật thờ giá trị [2]

4. Kiến trúc của Chùa

Chùa đươc xây dựng theo hướng Tây Nam, kiến trúc kiểu “chữ Đinh”, mang cấu trúc chùa làng Bắc Bộ truyền thống, gồm các hạng mục chính: Tam quan; Tiền đường; Thượng điện; Nhà Tổ, nhà Mẫu. Tổng thể kiến trúc tạo nên một không gian tĩnh tại, hài hòa, mang đậm nét tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật xây dựng truyền thống của người Việt vùng châu thổ Bắc Bộ. Vật liệu chính là gỗ lim; cấu trúc vì kèo kiểu “kẻ chuyền, chồng chóp” ở tiền đường và thượng điện.

Trong chùa còn giữ nhiều tượng, đồ thờ cổ có giá trị – đặc biệt là tượng Sư tổ Non Đông.

5. Vai trò văn hóa – lịch sử của chùa

Chùa là nơi thờ Sư Tổ Non Đông, người có ảnh hưởng lớn trong đời sống Phật giáo Trúc Lâm vùng Hải Dương cũ.

Hàng năm, ngày 26 tháng Giêng âm lịch được tổ chức làm giỗ Tổ Non Đông, thu hút Tăng Ni và Phật tử thôn Phú Quân về tham dự.

Trong số các di vật, cổ vật hiện còn của di tích, đặc biệt quý hiếm là quả chuông đồng “Trà Lai tự chung” (chuông chùa Trà Lai) được đúc khoảng đầu thế kỷ XIX có bài minh chữ Hán của Thích tử Tuệ hoàn Bồ Tát gồm hơn 500 chữ.

Chùa Phú Quân (Trà Lai), ngày 30 tháng 12 năm 2002, Bộ Văn hóa Thông tin đã ra quyết định số 39/QĐ-BVHTT xếp hạng chùa là Di tích cấp Quốc gia.

6. Tâm linh & tín ngưỡng

Chùa là trung tâm sinh hoạt tâm linh cho người dân thôn Phú Quân nói riêng, huyện Cẩm Giang ngày nay nói chung. Việc tổ chức lễ giỗ Tổ, dâng hương, thực hành Phật giáo diễn ra đều đặn, góp phần bảo tồn truyền thống thiền Trúc Lâm.

Qua nhiều thời kỳ, chùa không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là chỗ dựa tinh thần cho dân làng, thể hiện mối liên kết giữa tôn giáo và cộng đồng.

Chùa duy trì tín ngưỡng Phật giáo truyền thống, gắn với các lễ hội dân gian, đặc biệt là dịp rằm tháng Giêng, Phật đản, Vu lan. Chùa đóng vai trò trung tâm đoàn kết, giáo dục đạo đức, hướng thiện cho cộng đồng dân cư vùng Cẩm Giang, Chùa cũng là điểm đáng đến về tâm linh và du lịch của khách thập phương./.

Tài liệu tham khảo.

1/ Chùa Phú Quân, Hải Dương. https://www.phattuvietnam.net/chua-phu-quan-hai-duong/?utm_source=chatgpt.com

2/ Hoàn thành trùng tu tôn tạo chùa cổ Trà Lai. https://daibieunhandan.vn/van-hoa-van-nghe/hoan-thanh-trung-tu-ton-tao-chua-co-tra-lai-i316387/