Đôi điều tìm hiểu về giá trị văn hóa của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm
admin
2026-09-17T19:21:55-04:00
2026-09-17T19:21:55-04:00
http://haiphonghoc.vn/vi/news/trao-doi-nghien-cuu-khoa-hoc/doi-dieu-tim-hieu-ve-gia-tri-van-hoa-cua-trang-trinh-nguyen-binh-khiem-274.html
http://haiphonghoc.vn/uploads/news/2026_09/picture1.png
Hải Phòng học
http://haiphonghoc.vn/assets/images/logo.png
Thứ năm - 17/09/2026 04:30
Nguyễn Bỉnh Khiêm là một trong những danh nhân văn hóa tiêu biểu của dân tộc Việt Nam thế kỷ XVI, là một nhân cách lớn, một nhà giáo dục, nhà tư tưởng, nhà văn hóa và nhà tiên tri nổi tiếng của dân tộc. Ông đã để lại một hệ thống tư tưởng có giá trị bền vững về giáo dục, trọng dụng nhân tài, tu dưỡng đạo đức, quản trị quốc gia và phát triển con người.
TS. Đặng văn Hưng
Mở đầu.
Nguyễn Bỉnh Khiêm là một trong những danh nhân văn hóa tiêu biểu của dân tộc Việt Nam thế kỷ XVI, là một nhân cách lớn, một nhà giáo dục, nhà tư tưởng, nhà văn hóa và nhà tiên tri nổi tiếng của dân tộc. Ông đã để lại một hệ thống tư tưởng có giá trị bền vững về giáo dục, trọng dụng nhân tài, tu dưỡng đạo đức, quản trị quốc gia và phát triển con người. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc nghiên cứu, kế thừa và phát huy các giá trị tư tưởng của Trạng trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm về Văn hóa có ý nghĩa thiết thực đối với chiến lược xây dựng nguồn nhân lực trí thức chất lượng cao. Bài viết nhằm tìm hiểu những giá trị cốt lõi trong tư tưởng Văn hóa của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm về con người, giáo dục và sử dụng nhân tài.
Từ khóa: Nguyễn Bỉnh Khiêm; di sản tư tưởng; nguồn nhân lực chất lượng cao; trí thức; giáo dục; phát triển đất nước.
- Đặt vấn đề
Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, nhiều danh nhân văn hóa không chỉ để lại những công trình học thuật có giá trị mà còn hình thành những hệ tư tưởng có sức sống lâu dài, trở thành nền tảng tinh thần cho sự phát triển của đất nước. Trong số đó có Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585)
Trải qua hơn năm thế kỷ, tư tưởng về văn hóa của Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn giữ nguyên giá trị thời đại. Những quan điểm về trọng học, trọng nhân tài, tu dưỡng đạo đức, lấy dân làm gốc, phát triển con người toàn diện, kết hợp giữa tri thức và đạo lý... tiếp tục là những bài học sâu sắc đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Ngày nay, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo (AI), kinh tế số và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mô hình phát triển của thế giới, nguồn nhân lực chất lượng cao được xác định là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Nghị quyết Đại hội XIII, XIV của Đảng xác định phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, là một trong ba đột phá chiến lược của đất nước.
2. Giá trị cốt lõi của di sản giá trị Văn hóa của Trạng trình – Nguyễn Bỉnh Khiêm.
2.1. Tư tưởng trọng học và giáo dục con người
Trạng trình – Nguyễn Bỉnh Khiêm không để lại một tác phẩm riêng bàn về giáo dục, nhưng cả cuộc đời ông là minh chứng sinh động cho triết lý "học để làm người, học để giúp đời".
Sau khi cáo quan trở về, ông mở trường tại Bạch Vân am, đào tạo hàng nghìn học trò. Trong số đó có nhiều nhân vật nổi tiếng như Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh, Nguyễn Dữ...
Có thể trích dẫn bài thơ nổi tiếng ( bài thơ Nhàn):
"Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn người đến chốn lao xao."
Hai câu thơ này không phải khuyên con người xa lánh xã hội, mà thể hiện quan niệm giáo dục rất sâu sắc: Muốn học thành tài trước hết phải biết tu dưỡng bản thân. Muốn có trí tuệ phải giữ được sự thanh tĩnh của tâm hồn. Tri thức phải gắn với nhân cách.
Trạng trình – Nguyễn Bỉnh Khiêm quan niệm việc học không chỉ nhằm tích lũy tri thức mà trước hết là quá trình hoàn thiện nhân cách. Đó là tư tưởng rất gần với quan điểm giáo dục hiện đại, coi phát triển con người toàn diện là mục tiêu cao nhất của giáo dục.
Câu thơ:
"Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào."
Đây là hình ảnh người trí thức biết sống giản dị, độc lập trong tư duy, không chạy theo danh lợi.
Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm được biết đến trước hết là một nhà giáo dục lớn của dân tộc. Sau khi cáo quan về quê, ông mở trường dạy học tại Bạch Vân am, đào tạo hàng nghìn học trò, trong đó có nhiều người trở thành danh thần, học giả nổi tiếng của đất nước như Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh, Nguyễn Dữ...
Điểm đặc sắc trong tư tưởng giáo dục của Trạng trình – Nguyễn Bỉnh Khiêm là không chỉ truyền dạy tri thức mà còn đặc biệt coi trọng việc rèn luyện đạo đức và nhân cách. Theo ông, người học phải lấy việc tu dưỡng đạo đức làm nền tảng, coi học tập là quá trình hoàn thiện bản thân để phụng sự xã hội.
Quan điểm đó thể hiện rất rõ trong nhiều bài thơ chữ Hán và thơ Nôm của ông. Trạng trình – Nguyễn Bỉnh Khiêm luôn đề cao lối sống thanh liêm, chính trực, khiêm nhường và trách nhiệm đối với cộng đồng. Đối với ông, tri thức chỉ thực sự có giá trị khi gắn với đạo lý và lợi ích của nhân dân.
2.2. Quan điểm về trọng dụng nhân tài
Mặc dù Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm không để lại câu nổi tiếng như "Hiền tài là nguyên khí quốc gia" (đó là của Thân Nhân Trung), nhưng cả cuộc đời ông thể hiện rất rõ tư tưởng trọng dụng nhân tài. Điều đó được minh chứng qua việc Ông mở trường đào tạo hàng nghìn học trò. Nhiều học trò trở thành trụ cột của triều đình. Các tập đoàn phong kiến thời bấy giờ đều tìm đến xin ông lời khuyên về việc dùng người và trị nước.
Đối với Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm, đào tạo nhân tài không phải để mưu cầu công danh cho cá nhân mà nhằm "giúp đời", "an dân", "hưng quốc". Chính vì vậy, Bạch Vân am không chỉ là nơi truyền dạy tri thức mà còn là "cái nôi" đào tạo hiền tài cho đất nước.
Một trong những giá trị nổi bật nhất trong di sản tư tưởng Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm là tư tưởng trọng dụng nhân tài.
Ông cho rằng nhân tài là nguyên khí của quốc gia. Muốn đất nước hưng thịnh thì trước hết phải phát hiện, đào tạo và sử dụng đúng người hiền tài. Chính vì vậy, trong suốt cuộc đời mình, dù ở chốn quan trường hay khi lui về dạy học, ông đều dành tâm huyết đào tạo lớp trí thức kế cận.
Đặc biệt, Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm không đánh giá con người chỉ dựa trên xuất thân hay địa vị xã hội mà đề cao tài năng, phẩm chất và khả năng cống hiến. Đây là một tư tưởng tiến bộ vượt trước thời đại.
Tinh thần trọng dụng hiền tài của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm vì thế vẫn là nguồn cảm hứng quan trọng trong quá trình hoàn thiện chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của Việt Nam hiện nay.
2.3. Đề cao đạo đức của người trí thức
Bài "Nhàn" gần như là tuyên ngôn về đạo đức của người trí thức.
"Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao."
Hai câu thơ thể hiện cuộc sống thanh bạch, không chạy theo vật chất, hòa hợp với thiên nhiên, giữ gìn nhân cách phản ảnh giá trị văn hóa của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Đặc biệt là hai câu kết:
"Rượu đến cội cây ta sẽ uống,
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao."
Đây có thể xem là quan điểm sống nổi tiếng nhất của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Đối với Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm, người trí thức chân chính phải biết coi nhẹ danh lợi, giữ gìn khí tiết và đạo đức. Theo Ông, trí thức trước hết phải là người có đạo đức. Tri thức không đi cùng đạo đức có thể trở thành mối nguy đối với xã hội.
Ông luôn nhấn mạnh các phẩm chất: Chính trực; Liêm khiết; Trung thực; Khiêm tốn; Trách nhiệm với nhân dân; Không chạy theo danh lợi.
2.4. Tinh thần cống hiến vì đất nước
Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535; làm quan dưới triều Mạc; vì lý do nào đó, Ông đã cáo quan về quê; nhưng vẫn quan tâm vận mệnh quốc gia thông qua giáo dục và những lời khuyên đối với các tập đoàn phong kiến. Điều này thể hiện một triết lý rất hiện đại:
Người trí thức có thể không giữ chức vụ nhưng không bao giờ từ bỏ trách nhiệm đối với dân tộc. Qua những vần thơ, có thể thấy được nhân cách của Ông.
Về nhân cách
"Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn người đến chốn lao xao."
Về lối sống
"Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao."
Về danh lợi
"Rượu đến cội cây ta sẽ uống,
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao."
Về chí hướng
"Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào."
Đây chính là những phẩm chất mà đội ngũ trí thức hiện đại vẫn cần được bồi dưỡng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
Đặc biệt, trong thời đại trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, đạo đức nghề nghiệp của giới trí thức càng có ý nghĩa quan trọng đối với việc sử dụng công nghệ vì lợi ích con người, bảo đảm phát triển bền vững và giữ gìn các giá trị nhân văn.
2.5. Triết lý giáo dục của Trạng Trình – Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm không để lại một tác phẩm chuyên luận về giáo dục như các nhà tư tưởng phương Đông khác. Tuy nhiên, thông qua cuộc đời, sự nghiệp dạy học và đặc biệt là hệ thống thơ văn trong Bạch Vân quốc ngữ thi tập và Bạch Vân am thi tập, có thể nhận thấy ông đã hình thành một triết lý giáo dục mang tính hệ thống, thống nhất và có giá trị vượt thời đại. Triết lý ấy không chỉ hướng tới việc đào tạo người có học vấn mà còn nhằm hình thành những con người có nhân cách, có trách nhiệm với cộng đồng và biết cống hiến cho đất nước.
Nếu khái quát lại, triết lý giáo dục của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm có thể được diễn đạt bằng năm nội dung cơ bản sau đây.
Thứ nhất, học để tu dưỡng đạo đức – "Đức là gốc của người trí thức"
Đối với Nguyễn Bỉnh Khiêm, mục đích cao nhất của giáo dục không phải là đạt được công danh hay địa vị xã hội mà là hoàn thiện nhân cách con người. Người có học trước hết phải là người có đạo đức, biết giữ gìn khí tiết, sống trung thực, thanh liêm và có trách nhiệm với nhân dân.
Quan niệm ấy được thể hiện rất rõ trong bài thơ "Nhàn":
"Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn người đến chốn lao xao."
Hai câu thơ không phải là thái độ lánh đời như nhiều người từng hiểu, mà phản ánh một lựa chọn mang tính triết lý. "Nơi vắng vẻ" là không gian để giữ gìn nhân cách, tránh xa vòng xoáy danh lợi và những cám dỗ làm tha hóa con người; còn "chốn lao xao" tượng trưng cho sự bon chen, tranh đoạt quyền lực và lợi ích.
Như vậy, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã đặt nền tảng của giáo dục ở việc rèn luyện đạo đức trước khi phát triển tri thức. Quan điểm này rất gần với tư tưởng giáo dục hiện đại, coi giáo dục nhân cách là nền móng của phát triển con người.
Thứ hai, học để phụng sự đất nước và nhân dân
Nguyễn Bỉnh Khiêm là một trong số ít trí thức phong kiến thể hiện rất rõ tinh thần "học để giúp đời". Sau khi đỗ Trạng nguyên, ông ra làm quan với mong muốn cải cách triều chính. Khi không thực hiện được lý tưởng ấy, ông trở về quê mở trường dạy học, tiếp tục đóng góp cho đất nước bằng con đường đào tạo nhân tài.
Điều đó cho thấy, đối với Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm, giáo dục không dừng lại ở việc truyền đạt tri thức mà hướng tới mục tiêu cao hơn là phụng sự quốc gia, phụng sự nhân dân.
Hàng nghìn học trò của ông, nhiều người sau này trở thành những nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà quân sự nổi tiếng như Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh..., chính là minh chứng sinh động cho triết lý giáo dục đó.
Ngày nay, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, triết lý "học để phụng sự" vẫn còn nguyên giá trị. Nguồn nhân lực trí thức chất lượng cao không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải có khát vọng cống hiến, tinh thần phụng sự Tổ quốc và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Thứ ba, học phải gắn với thực tiễn và thực học
Một điểm tiến bộ trong tư tưởng giáo dục của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm là ông không coi việc học chỉ nhằm mục đích khoa cử.
Sau khi rời quan trường, ông không xây dựng Bạch Vân am thành nơi nghiên cứu kinh viện, mà trở thành môi trường đào tạo những con người có khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn của đất nước.
Hình ảnh rất đời thường trong câu thơ:
"Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào."
Câu thơ ấy không chỉ phản ánh cuộc sống thanh nhàn mà còn thể hiện quan niệm tri thức phải gắn với lao động và thực tiễn đời sống.
Đây là tư tưởng rất phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay, khi đào tạo đại học đang chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.
Thứ tư, học tập suốt đời để không ngừng hoàn thiện bản thân
Mặc dù sống trong xã hội phong kiến, Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm không xem việc học kết thúc sau khi thi đỗ.
Chính ông là tấm gương về tinh thần học tập suốt đời. Ông đỗ Trạng Nguyên khi đã 45 tuổi nhưng vẫn tiếp tục nghiên cứu, sáng tác, giảng dạy và trước tác cho đến cuối đời. Điều đó cho thấy ông quan niệm:
Việc học là quá trình tự hoàn thiện không có điểm kết thúc.
Trong thời đại kinh tế tri thức và trí tuệ nhân tạo ngày nay, triết lý này càng trở nên có ý nghĩa. Đối với đội ngũ trí thức, học tập suốt đời không chỉ là nhu cầu cá nhân mà còn là điều kiện để thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ.
Thứ năm, giáo dục phải hướng tới xây dựng nhân cách thanh cao của người trí thức
Một trong những giá trị lớn nhất trong triết lý giáo dục của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm là xây dựng mẫu hình người trí thức có nhân cách.
Ông viết:
"Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.
*
* *
Rượu đến cội cây ta sẽ uống,
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao."
Đó là triết lý sống thanh bạch, coi nhẹ danh lợi, giữ gìn khí tiết và sự độc lập của người trí thức.
Ở đây, Ông không phủ nhận giá trị của vật chất, mà muốn khẳng định rằng đạo đức và nhân cách phải luôn cao hơn quyền lực và của cải.
Từ những phân tích trên, có thể khái quát triết lý giáo dục của Nguyễn Bỉnh Khiêm thành mô hình sau:
ĐẠO ĐỨC-> HỌC TẬP SUỐT ĐỜI->THỰC HỌC – THỰC HÀNH-> ĐỔI MỚI SÁNG TẠO – PHỤNG SỰ XÃ HỘI->HIỀN TÀI PHỤC VỤ ĐẤT NƯỚC
Mô hình này cho thấy tư tưởng giáo dục của Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ hướng đến đào tạo người có tri thức, mà cao hơn là đào tạo người có nhân cách, có năng lực hành động và có khát vọng cống hiến.
"Triết lý giáo dục Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm là triết lý phát triển con người toàn diện, lấy đạo đức làm nền tảng, lấy thực học làm phương thức, lấy phụng sự Tổ quốc làm mục tiêu và lấy cống hiến cho nhân dân làm giá trị cao nhất của người trí thức."
Giá trị tư tưởng văn hóa của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ là những giá trị văn hóa - lịch sử của dân tộc mà còn chứa đựng nhiều luận điểm có ý nghĩa định hướng đối với sự nghiệp phát triển nguồn nhân lực trí thức trong thời đại mới. Trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh chóng, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật và kinh tế số đang làm thay đổi phương thức sản xuất, quản trị và đời sống xã hội, việc kế thừa và vận dụng Giá trị tư tưởng văn hóa của Trạng Trình - Nguyễn Bỉnh Khiêm càng có ý nghĩa thiết thực ./.
Tài liệu tham khảo.
1/ PGS.TS. Phạm Văn Liệu, Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: Một góc nhìn văn hóa.
https://vanhoavaphattrien.vn/trang-trinh-nguyen-binh-khiem-mot-goc-nhin-van-hoa-a27659.html
2/ PGS, TS Lê Văn Tấn; TS Nguyễn Thị Hưởng, Văn hóa ẩn dật của tác giả nhà nho Việt nam thời Trung Đại qua thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm.
https://lyluanphebinh.vn/tin-tuc/Nghien-cuu-trao-doi/2619/VAN-HOA-AN-DAT-CUA-TAC-GIA-NHA-NHO-VIET-NAM-THOI-TRUNG-DAI-QUA-THO-NOM-NGUYEN-BINH-KHIEM
3/ Văn Dũng, Nguyễn Bỉnh Khiêm: Danh nhân văn hóa, nhà thơ và triết gia
https://yeuvanhoc.edu.vn/tac-gia-nguyen-binh-khiem
4/ Bạch Vân quốc ngữ thi tập.
https://www.thivien.net/Nguy%E1%BB%85n-B%E1%BB%89nh- https://www.thivien.net/Nguy%E1%BB%85n-B%E1%BB%89nh-Khi%C3%AAm/B%E1%BA%A1ch-V%C3%A2n-qu%E1%BB%91c-ng%E1%BB%AF-thi-t%E1%BA%ADp/group-LDyeyyK346olez8YrQLETw#google_vignette
