Chùa Long Hoa được xây dựng và bảo tồn tại quần thể di tích và danh thắng quốc gia Núi Voi thuộc địa phận thôn Chi Lai, xã Trường Thành, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng. Ở các thời kỳ phong kiến, chùa thuộc xã Hoa Chử, tổng Phương Chử, huyện An Lão, tỉnh Kiến An. Theo ghi chép của sách Địa Chí Hải Phòng, tên gọi huyện An Lão có từ trước thời Trần thế kỷ 13. Khi đó Hoa Chử được ghi là trang Hoa Chử. Chùa Long Hoa thời kỳ này thuộc trang Hoa Chử, tổng Phương Chử, huyện An Lão, nay thuộc xã Trường Thành.
Ở địa bàn Hải Phòng, có hai công trình tiêu biểu là tháp Tường Long ở Đồ Sơn xây dựng vào đời vua Lý Thánh Tông (1054 – 1072) và chùa Long Hoa trên Núi Voi ở An Lão xây dựng vào đời vua Lý Nhân Tông (1072 – 1128) được ghi chép trên chính sử nước ta. Trong đó, tháp Tường Long được xác định là một Đại danh lam kiêm hành cung, còn chùa Long Hoa là một Đại danh lam nhưng không kiêm hành cung của vương triều.
Chùa Long Hoa được xây dựng ở thời kỳ Phật giáo Việt Nam rất phát triển khi lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, vương triều Lý đã suy tôn Đạo Phật là quốc giáo và cho xây dựng khá nhiều chùa, tháp ở các cương vực do vương triều cai quản. Vì thế Đạo Phật đã đi vào quần chúng nhân dân một cách mạnh mẽ và hầu như đã để lại dấu ấn ở khắp nơi bằng những ngôi chùa thờ Phật. Đặc điểm nổi bật của các ngôi chùa ở thời kỳ này phần lớn được dựng ở những nơi có thắng cảnh thiên nhiên hùng vĩ, tươi đẹp. Vì theo quan niệm cổ truyền, chùa, tháp phải dựng ở nơi có thế đất cao, cây cối xanh tốt, có dòng chảy hoặc ao hồ trước mặt. Như thế, chùa tháp mới thu giữ được khí thiêng của trời đất và lan tỏa sự linh thiêng để bảo trợ cho cuộc sống con người trong nhân gian. Soi chiếu vào thực tế chùa Long Hoa ở Núi Voi, quan niệm này đã được thể hiện khá rõ nét khi chùa được xây dựng trên một ngọn núi cao nhất ở Hải Phòng, cây cối luôn xanh tốt quanh năm. Dưới chân núi, những con sông nhỏ uốn lượn chảy quanh, nguồn nước nuôi dưỡng những cánh đồng trù phú của cư dân sinh sống ở ven chân núi.
Bên cạnh các nguồn tư liệu ghi chép trên chính sử, nguồn cội chùa Long Hoa trên Núi Voi còn được nhắc đến với tư cách là một ngôi chùa gắn liền với tên tuổi và công đức vô lượng của một nhà sư mà người đời sau suy tôn là Thánh Tổ Non Đông.
Theo tài liệu lịch sử, Thánh tổ Non Đông họ Vương, hiệu Quán Viên, tự Tuệ Nhẫn, sinh năm 1257, thời Trần. Quê gốc xã Dưỡng Mông, huyện Kim Thành (Hải Dương). Thuở nhỏ, cha mất sớm, mẹ ở vậy nuôi con. Truyền ngôn kể rằng, năm Vương Tuệ Nhẫn 19 tuổi, không thể cam chịu cảnh đói nghèo, quyết định từ giã mẹ lên đường đi làm ăn xa. Ngài xin làm công cho một gia đình giàu có buôn bè tre nứa ven sông Hồng thuộc đất Gia Lâm, Hà Nội. Tướng mạo khôi ngô, lanh lợi, Ngài được ông chủ tin tưởng giao cho quản lý xuất nhập tre nứa hàng ngày. Với bản tính thật thà chất phác, cần mẫn Ngài đã giúp ông chủ làm ăn phát đạt. Nhưng bỗng nhiên một hôm, Ngài xin ông chủ nghỉ việc. Ông chủ gặng hỏi lý do, Ngài trả lời “Vì tôi còn mẹ già ở quê một mình không ai phụng dưỡng”. Biết không giữ được, ông chủ tặng một số tiền, nhưng Ngài từ chối, chỉ xin một cây nứa. Ông chủ bảo: “Tôi sẵn sàng biếu anh hàng trăm, hàng nghìn cây, anh cứ lấy đi”. Nhưng Ngài chỉ chọn một cây nứa có 9 đốt mà sau này mọi người cho là “Cây nứa bằng vàng”. Ngài giao du khắp nơi tìm thấy học đạo chứ chưa về quê thăm mẹ.
Ngài về Kinh Bắc, vào chùa Nghĩa Trụ, yết kiến Hoàng Kiên đại sư và được thu nhận. Từ đó, Ngài ngày đêm chuyên tu, trau dồi Phật Pháp. Đến năm 30 tuổi đã đắc đạo. Sau ngài xin rời khỏi chùa để đi hoằng dương Phật Pháp, giáo hóa chúng sinh theo giáo lý của thiền phái Trúc Lâm. Ngài dùng “Cây nứa vàng chín đốt” dựng chùa lập đạo tràng, tiếp nhận độ chúng, thuyết pháp độ sinh rộng khắp vùng Hải Đông. Cuộc đời Thánh tổ còn gắn với nhiều truyền thuyết và huyền bí như chuyện Ngài dùng “Cây nứa vàng chín đốt” một đêm dựng 72 ngôi chùa gọi là “Nhất dạ thất thập nhị sở”, mà chùa Long Hoa là một tăng số 72 ngôi chùa đó.
Khi nhắc đến công đức của Thánh Tổ Non Đông, Hòa Thượng Vô Vi, trụ trì chùa Quang Khánh (tên nôm là chùa Muống) huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương đã có bài kệ tán thán công đức của Thánh Tổ rằng:
Nhớ ơn Thánh tổ Non Đông
Ngài làm sáng tỏ Thiền tông nước nhà
Một niềm chính giáo tuyên gia
Bao nhiêu tà giáo ắt là dẹp tan
Ngài đã hoàn thành đạo nhân
Lại tròn đạo hiếu xa gần ngợi khen
Bẩy mươi hai chốn hoá duyên
Chư tăng hành đạo cần chuyên khác thường
Những điều mê tín vấn vương
Ngài khuyên bỏ hết chỉ đường chân tu
Vua Trần cảm đức Thánh sư
Làm chùa tô tượng nghìn thu cúng giàng.
Một số nghiên cứu của nhóm cán bộ thuộc Viện khảo cổ, Bảo tàng lịch sử quốc gia và Bảo Tàng Hải Phòng trong các đợt khảo sát Núi Voi để sưu tầm tài liệu viết bài tham gia các cuộc hội thảo về Phật giáo Trúc Lâm – Yên Tử thời Trần có để cập đến sự hiện diện của Phật Hoàng Trần Nhân Tông trên vùng đất Hải Phòng. Trong đó, có nghiên cứu sử cũ ghi Trần Nhân Tông đến thăm người chị gái bị ốm là công chúa Quỳnh Trân đang tu ở chùa Mõ, xã Ngũ Phúc, huyện Kiến Thụy và một sự kiện được đề cập đến là: Trên đường trở về núi Yên Tử, Phật Hoàng đã vân du đến một số danh lam thắng tích ở Hải Phòng, trong đó có chùa Long Hoa trên Núi Voi. Một số ký ức vẫn còn lưu truyền trong dân gian kể về một duyên lành khi Phật Hoàng đã đến vãng cảnh chùa Long Hoa trên đỉnh Tượng Sơn, đem đạo pháp giáo hóa dân thôn rồi ứng thơ hoài cảm về một chùa cảnh được xây dựng từ thời Lý. Có lẽ thời gian Phật Hoàng dừng chân ở đây không lâu nên trên các nguồn sử liệu không thấy ghi chép rõ ràng. Tuy nhiên, khảo sát các bia ký lưu giữ ở các chùa có liên quan đến thiền phái Trúc Lâm trên địa bàn Hải Phòng thì rõ ràng hơn khi thấy có ghi chép rằng: Các Thiển tăng tu học từ chùa Long Động ở Yên Tử theo dấu chân Đệ nhất tổ đã đến chùa Long Hoa trụ trì để truyền đăng thiền phái từ cuối thời Trần cho đến thời Nguyễn. Do vậy, các nhà nghiên cứu Phật học đã xếp chùa Long Hoa trên Núi Voi, xã Trường Thành, huyện An Lão là một trong những chốn tổ liên đăng của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử ngay từ thời Trần, cuối thế kỷ XIII.
Đến cuối thời Trần, chùa Long Hoa còn gắn liền với tên tuổi của một nhân vật lịch sử nổi tiếng đương thời. Đó là Bùi Mộng Hoa. Ông người trang Hoa Chử, nay là thôn Chi Lai, xã Trường Thành, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng. Tên húy là Thành, tên chữ là Mộng Hoa, (theo gia phả, do mẹ ông nằm mơ thấy thiên sứ cho cành hoa lan rồi có mang sinh ra ông nên đặt tên là Mộng Hoa). Ông sinh ngày 15 tháng 3 năm Quý Tỵ (1353). Không rõ năm mất. Bùi Thành từ nhỏ có tiếng nhân tử hiếu nghĩa lại học giỏi. Năm 26 tuổi thi đỗ Thái Học Sinh, làm quan đến chức Tuyên phủ sứ châu Hóa. Thời làm quan dưới các triều vua Trần, Bùi Mộng Hoa cương nghị thẳng thắn, trung quân, ái quốc. Khi Chiêm Thành xâm phạm bờ cõi, ông tham gia đánh địch, lập công lớn nên được thăng chức Thiêm thư khu mật viện sứ, được ban điển trang thái ấp gồm trang Hoa Chử và Phương Chử. Mùa hè năm 1392, nhân trời làm đại hạn, Bùi Mộng Hoa dâng sớ lên vua Trần báo trước Hồ Quí Ly nhòm ngó ngôi báu nhà Trần. Thượng hoàng xem xong đem sớ đó cho Hồ Quí Ly, Quí Ly bực tức muốn hãm hại ông nhưng không dám ra tay vì Bùi Mộng Hoa đang là một trọng thần của vương triều Trần. Năm Ất Hợi (1395) thấy Quí Ly tàn sát tôn thất nhà Trần, ông rất bất mãn bèn từ quan về quê. Từ đây, Bùi Mộng Hoa mở trường dạy học, học trò theo khá đông, nhiều người thành đạt. Khi Hồ Quí Ly cướp ngôi nhà Trần, Bùi Mộng Hoa đã lánh vào núi Voi, ẩn cư nơi núi rừng xa vắng, hàng ngày hái cây làm thuốc luyện đan, giúp đỡ dân quê hương, giữ đời sống đạm bạc và tu đạo tiên. Do vậy, người đời sau còn gọi ông là Bùi Thần Tiên.
Đặng Minh Khiêm³ có bài thơ vịnh Bùi Mộng Hoa3:
Chán cảnh kinh đô nhuốm bụi trần
Tiên tri ngôi báu thuộc quyền thần
Lời trung rốt cuộc khôn cứu vãn
Tìm chốn lâm tuyển tránh thế nhân4
Trong thời gian dựng am để ẩn cư nơi núi rừng trên Núi Voi, ông đã đến chùa Long Hoa xây dựng từ thời Lý, cùng dân thôn và các Phật tử chăm lo tu sửa chùa cảnh, tạo nên một cuộc sống thanh bình, an vui trong ánh hào quang đạo pháp hộ trì. Với niềm tự hào về ngôi chùa và vị quan thanh liêm, trung chính của quê hương, người dân trang Hoa Chử đã mô tả bức tranh tuyệt đẹp về quê hương mình thể hiện qua áng thơ làm lay động lòng người và còn lưu truyền mãi đến ngày nay:
Gập ghềnh đỉnh thấp đỉnh cao
Bàn thờ hang đá kênh triều
Mạc xưa Cảnh Long Hoa bốn mùa thanh tịnh
Đỉnh Chi Lai chung chính sườn non
Bốn bề chân núi dân thôn
Tiếng thiều tiếng trúc véo von đi về.
------------------------------------
3 Nhân vật lịch sử thời Hậu Trần, thi đỗ Tiến sĩ, làm quan triều Lê Sơ (Ngô Đăng Lợi}
4 Từ điển bách khoa địa danh Hải Phòng, NXB Hải Phòng, 1998, tr.193
Các tư liệu lịch sử ghi chép về nhân vật lịch sử Bùi Mộng Hoa còn cho biết rằng, sau khi cướp ngôi nhà Trần, Hồ Quí Ly lại sai người đến ép ông phải ra làm quan cho nhà Hồ nhưng ông cương quyết từ chối, bèn rời am ở Núi Voi di chuyển di nơi khác. Từ đây về sau, hành trạng về Tiến sỹ Bùi Mộng Hoa không thấy được nhắc đến nữa.
Trải qua thời gian, trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt, đặc biệt đất nước ta trong suốt chiều dài lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước đã trải qua rất nhiều các cuộc chiến tranh bảo vệ nền độc lập tự do của dân tộc trước các vô vàn các cuộc xâm lược phi nghĩa của ngoại bang nên các công trình kiến trúc về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng đã chịu ảnh hưởng nặng nề, trong đó phần lớn đều đã bị phá hủy. Chùa Long Hoa dựng trên đỉnh Tượng Sơn nổi tiếng một thời cũng đã bị phá hủy hoàn toàn trong khoảng thời gian từ trước cách mạng tháng 8 năm 1945 nên người đời sau không thể hình dung được kiến trúc chùa ngày khởi dựng. Là một ngôi cổ tự khá nổi tiếng ở xứ Đông xưa nên trong sách “Hải Dương Phong Vật Chí” 5 của Trần Huy Phác, hiệu là Đạm Trai viết từ những năm đời vua Nguyễn Gia Long khi giới thiệu về những địa dư, núi sông, danh nhân, phong tục ở tỉnh Hải Dương, trong phần viết về “Khúc Ca Phong Vật” đã nhắc đến Núi Voi (Tượng Sơn) ở huyện An Lão, phủ Kinh Môn bằng những câu thơ và đã được nhà nghiên cứu Trần Văn Giáp, người có nhiều công trình nghiên cứu về Phật học phiên âm và khảo thích rằng: Trên Núi Voi hùng vĩ ở huyện An Lão, nơi có một ngôi chùa nổi tiếng, có cảnh quan đẹp như cõi tiên nhưng đã vắng bóng dáng chùa nên từ lâu không còn những làn khói lam chiều lan tỏa bên sườn núi hay những tiếng chuông, tiếng mõ tụng kinh, niệm Phật. Đoạn thơ ấy nói rằng:
Trong cõi tiên nổi mạch Tượng Sơn
Trùng trùng Yên ngựa Giải phan
Bên mây Vụ đỗ, đầu ngàn Đấu đong
Lĩnh Đào sơn đài phong khói tắt
Sông bắc nam vắng bặt tâm kình
------------------------------------
5 Sách tham khảo Thư viện tinh Hải Dương.
Đúng như những lời thơ mô tả trong Khúc ca phong vật ghi chép trong sách Hải Dương phong vật chí biên soạn từ thời Nguyễn, chùa Long Hoa ở Núi Voi đã thực sự rơi vào quên lãng trong một thời gian rất dài bắt đầu từ cuối thời Nguyễn. Đến những năm thế kỷ XX, trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, thời chống Pháp, Núi Voi là địa điểm hoạt động bí mật của Thành ủy Hải Phòng và huyện ủy An Lão; Thời chống chống Mỹ, Núi Voi là một điểm cao về quân sự quốc phòng, được bảo đảm về an ninh rất nghiêm ngặt nên các hoạt động dân sự, dân sinh trên núi đã bị hạn chế một cách tối đa. Trong bối cảnh chung của đất nước thời kỳ này như vậy nên chùa Long Hoa vừa xây dựng từ rất lâu trên núi cao, vừa cách xa xóm làng, dân thôn, không còn người trông nom, bảo vệ nên đã sớm chìm vào quá khứ.
Trong chương trình công tác hàng năm, vào những năm 2008, 2009, Bảo tàng Hải Phòng đã phối hợp với các cơ quan nghiên cứu ở trung ương gồm Viện Khảo Cổ, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Ủy ban nhân dân, phòng văn hóa thông tin huyện An Lão tiến hành những cuộc khảo sát, nghiên cứu về di tích dấu tích xưa cũ của chùa Long Hoa trên Núi Voi nhằm xác minh nguồn gốc, lịch sử xây dựng, quá trình tồn tại của ngôi chùa để làm cơ sở khoa học và thực tiễn cho công tác phục dựng lại chùa. Kết quả, đã tìm thấy những tảng đá xanh để kê chân cột mang dấu ấn của nền văn hóa Việt Nam thời Lý Trần thể hiện ở những cánh sen khắc nổi trên mặt chân tảng và các dấu tích như gạch xây tường, ngói mũi nằm rải rác ở khu nền móng chùa cũ còn sót lại bám trên rìa đá núi về phía đông, cách chừng vài trăm mét so với chùa Long Hoa hiện nay và tấm bia tạc thẳng vào vách núi được tạo tác vào thời Hậu Lê nhưng chữ khắc đã khá mờ. (Các nhà khảo cổ gọi là bia ma nhai). Mở rộng địa bàn khảo sát một số di tích thuộc xã An Tiến, tại chùa Bụt Mọc ở thôn Tiên Hội, các phật tử ở chùa cho biết khi chùa Long Hoa trong hoàn cảnh chiến tranh tàn phá, không thể tiếp tục duy trì được nữa nên nhân dân trong vùng đã di chuyển tượng Phật đem về chùa Bụt Mọc. Đến nay những tượng Phật chùa Long Hoa vẫn còn thờ ở chùa này.
Như vậy, căn cứ nhiều nguồn sử liệu khác nhau như ghi chép trên sử sách nước nhà hay những câu chuyện còn lưu truyền trong ký ức dân gian cũng như những dấu tích hiện còn đã cho thấy: Chùa Long Hoa thực sự là một danh lam cổ tự được xây dựng trên Núi Voi, khu di tích và danh thắng quốc gia thuộc xã Trường Thành, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng từ rất lâu đời, chứa đựng những giá trị rất quan trọng về lịch sử Phật giáo Việt Nam trên địa bàn thành phố Hải Phòng, có nguồn gốc lịch sử rất rõ ràng và tường tận.
Hòa Thượng Thích Thanh Giác
Chủ nhiệm CLB Hải Phòng Học
NGUỒN CỘI MỘT ĐẠI DANH LAM