Lê Ích Mộc

Lê Ích Mộc người làng Thanh Lãng, huyện Thủy Đường, Hải Dương nay thuộc xã Quảng Thanh, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng. Ông sinh năm 1460, năm mất không rõ. Nhưng theo truyền ngôn Lê Ích Mộc sống khá thọ.

Thuở nhỏ, nhà nghèo, Lê Ích Mộc phải đến ở nhờ chùa Diên Phúc của làng để học. Ông nổi tiếng thông minh và có trí nhớ tốt. Sách Đồng Khánh địa dư chí chép ông có tài đọc nhanh, lướt mắt có thể đọc được 10 dòng. Sách vở tài liệu đã đọc dù bỏ lâu cũng không quên. Đại Việt sử ký Toàn thư cho biết sau khi thi đỗ được vào bái yết nhà vua, Lê Ích Mộc bưng lư hương đồng nóng bỏng tuột cả da tay mà không biết. Khả năng tập trung chú ý cao của ông đại loại như vậy. Lê Ích Mọc hiểu sâu cả Nho, Phật, Lão. Năm 43 tuổi mới đi thi, theo bia ở đền thờ, ông liên tiếp đậu cả 3 khoa thi hương, hội, đình. Khi vào đình đối, đề bài hỏi về kinh phật, trong đó có câu:

Luật ngữ nhị thập thiên, hà thiên vô Tử viết

Kim cương thập nhất bộ, hà bộ vô Nam mô.

Nghĩa là:

Sách Luận Ngữ gồm 20 chương, chương nào không có chữ đức Khổng Tử nói.

Kinh kim cương gồm 11 bộ, bộ nào không có lời niệm Nam mô.

Bài của Lê Ích Mộc đầy đủ, rõ ràng, sâu sắc gồm 25 tờ nên được vua Lê Hiến Tông rất hài lòng, lấy đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm tuất (1502) - Sau khi đỗ, ông được bổ dụng ngay làm quan, trải thăng đến chức Tả thị lang. Nhưng Lê Ích Mộc ít ham danh lợi. Sau khi trí sĩ, ông mở trường dạy học, tiếp tục nghiên cứu đạo Phật, lại khuyến khích giúp đỡ dân làng khai hoang, trồng cây gây rừng. Tương truyền rừng lim ở Thanh Lãng xưa là do ông vận động dân trồng.

Sau khi mất, dân làng cảm công đức ông, tạc tượng để thờ, triều đình truy ân, phong làm phúc thần.

Uy vọng ông sâu rộng, về sau Lê Bá Đường, người cùng làng với Trạng nguyên Nguyễn Trực đã đến viếng đền thờ Trạng nguyên Lê Ích Mộc và đề thơ cảm thán. Bài này nay vẫn còn truyền tụng...

Đỉnh nguyên Phật lục.

Đăng khoa lục, Thác bản văn bia

Đền Lê Trạng nguyên, Toàn thư.

Nguồn: Bài viết in trong cuốn “Nhân vật lịch sử Hải Phòng” - Tập 1 - Nxb Hải Phòng.