Phạm Tử Nghi

Phạm Tử Nghi húy là Phạm Thành, con ông Phạm Tín người làng Vĩnh Niệm, huyện An Dương, phủ Kinh Môn nay là xã Vĩnh Niệm, huyện An Hải.

Phạm Thành sinh vào niên hiệu Hồng Thuận. Thuở thiếu thời, ông ham võ nghệ lại có sức khỏe lạ thường. Lúc ấy, bọn cướp bể hay đến cướp phá vùng quê, ông cùng trai tráng trong làng luyện tập, tổ chức đánh đuổi cướp, giữ gìn an ninh cho dân. Tương truyền Phạm Thành đã đề xướng và tổ chức đắp con đường Thiên Lôi vừa để ngăn mặn vừa làm nơi luyện tập. Khi Mạc Đăng Dung lên làm vua, ông ra phục vụ tân triều, lập nhiều công tích, trải thăng đến chức Thái úy, tước Tứ Dương hầu. Năm Bính Ngọ (1546) Mạc Phúc Hải mất, triều đình tôn con trưởng là Mạc Phúc Nguyên nối ngôi. Phạm Tử Nghi không tán thành, cho rằng lúc nước nhà lắm việc, chúa nhỏ nối ngôi sẽ không điều hành được, vậy nên lập con thứ Mạc Thái tổ là Mạc Chính Trung đã lớn tuổi và từng xông pha trận mạc, nhưng nhiều thân vương đại thần không nghe. Phạm Tử Nghi đem quân đánh thẳng vào cửa khuyết. Mạc Phúc Nguyên đang đêm phải chạy về xứ Đông. Mạc Kính Điển, Nguyễn Kính, Trần Phỉ đem quân về cứu. Phạm Tử Nghi đem Mạc Chính Trung và Mạc Văn Minh chạy về vùng Hưng Nhân, Thái Bình ngày nay lập căn cứ. Mạc Kính Điển, Nguyễn Kính đem quân đến đánh đều bị thua. Phúc Nguyên phải huy động quân 4 trấn Đông, Tây, Nam, Bắc phối hợp mới đánh đuổi được. Phạm Tử Nghi đem quân đến chiếm đóng vùng Yên Quảng, giáp giới với Trung Quốc. Lúc này Mạc Chính Trung và Mạc Văn Minh, Mạc Phúc Sơn chạy sang Khâm Châu nương náu. Nhà Minh dung nạp muốn dùng bọn Văn Minh làm con bài dự trữ. Vì vậy Phạm Tử Nghi đòi nhà Minh phải trả Mạc Văn Minh, họ không nghe. Do đó đem quân đánh thẳng vào vùng Lưỡng Quảng. Quân nhà Minh không thể nào chế ngự nổi. Họ sai sứ trách cứ vua Mạc. Theo Đại Việt sử ký Toàn thư, vua Mạc biết không dễ bắt được Phạm Tử Nghi nên phải dùng kế ám hại ông. Thân phả và truyền thuyết thì nói nhà Minh dùng mẹo lừa bắt mẹ ông, rồi mời ông dự hội thề bãi binh sẽ tha mẹ. Vì thương mẹ, ông phải chấp thuận. Nhưng khi đến hội thề nhà Minh đã ngầm phục binh để giết.

Sau khi ông mất, nhiều nơi lập đền thờ, nhà Hậu Lê phải thể theo nguyện vọng dân phong ông làm phúc thần, ban thần hiệu Nam Hải đại vương. Vì thế, câu đối ở Lăng Đôn Nghĩa mới có câu: Tướng Mạc, thần Lê danh bất hủ. Nghĩa là: làm tướng nhà Mạc, được nhà Lê phong thần danh thơm mãi.

Lê triều thông sử - Toàn thư - Cương mục

- Đồng Khánh Địa dư chí lược

- Hải Dương toàn hạt địa dư

- Vũ trung tùy bút, Thần phả

Nguồn: Bài viết in trong cuốn “Nhân vật lịch sử Hải Phòng” - Tập 1 - Nxb Hải Phòng.