Lễ hội truyền thống làng Cung Chúc - Di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu xã Vịnh Thịnh, thành phố Hải Phòng.

Theo thông lệ, hàng năm vào ngày 10 tháng 11 âm lịch lễ hội truyền thống đình Cung Trúc, xã Trung Lập, huyện Vĩnh Bảo cũ (nay là xã Vĩnh Thịnh) lại được bắt đầu. Khác với mọi khi do dân làng tổ chức, năm nay hội làng do Ủy ban nhân dân xã mới Vĩnh Thịnh (sáp nhập 3 xã Việt Tiến, Thắng Thủy và Trung Lập) thành phố Hải Phòng tổ chức vào ngày 29/12/2025. Với giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc, chính quyền và nhân dân địa phương mong muốn lễ hội này có thể được đề cử vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia và đang từng bước phấn đấu để thực hiện mục tiêu đó.

Đám rước trong lễ hội đình Cung Chúc (ảnh tác giả).

Theo thần tích lưu tại đình, 3 vị Quý Minh, Thanh Tĩnh, Hải Khẩu Đại Bàng là những vị thần tướng đã có công giúp vua Hùng Vương thứ 18 dẹp quân Thục xâm lăng và được các triều đình phong kiến Việt Nam phong sắc, trong đó: Quý Minh Đại vương Thượng Đẳng thần là sơn thần; Thanh Tĩnh Long cung Thượng đẳng thần cai quản miền biển và Hải Khẩu Đại Bàng Trung đẳng thần cai quản miền sông nước. Sở dĩ hội đình Cung Chúc được tổ chức chính vào ngày 10 tháng 11 âm lịch (ÂL) hàng năm là bởi người ta lấy ngày kỵ (mất) của Quý Minh Đại vương – vị quốc thần làm ngày tưởng nhớ công lao của vị sơn thần này (ngày 12 tháng 11 ÂL).

Vị Thành hoàng thứ tư: Trinh Uyển cư sĩ Phu nhân (tên húy Ngọc Hoa công chúa, cháu bốn đời vua Lê Thánh Tông, là con nuôi của nhà buôn gạo ở Cung Chúc trong thời kỳ lưu lạc bởi Mạc Đăng Dung soán ngôi nhà Lê. Sau khi nhà Lê Trung hưng, bà được triều đình tìm về phong chức tiệp dư nhưng từ chối, xin về Cung Chúc phụng dưỡng mẹ già, thờ chồng – một vị tướng xuất thân khoa bảng nhưng tử trận khi theo vua đi đánh Chiêm Thành. Khi mất, bà để lại toàn bộ tiền bạc, gia sản cho làng xây dựng đình, chùa, mở trường học, khuyến khích con cháu học hành và dặn dò dân trồng tre chắn sóng, bảo vệ đê điều.

Hiện đình Cung Chúc còn lưu giữ được 18 đạo sắc phong của triều Nguyễn. Trong đó, sắc phong xa nhất có niên đại năm 1844 (thời vua Thiệu Trị) và gần nhất là năm Khải Định (1924). Trong tâm thức dân gian bao đời nay, họ là những bậc thần tướng, công chúa có công hộ quốc, an dân, phù hộ cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi, nhân dân làm ăn may mắn. Việc nhân dân mở hội đình để tri ân công đức các vị Thành Hoàng là biểu hiện của đạo lý người Việt bao đời nay: “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”. Kể từ khi hình thành đình thì việc phụng thờ Thành Hoàng làng chắc chắn đã được chức dịch và người dân nơi đây tiến hành như tất cả những nơi khác trên miền Bắc. Trừ những năm gián đoạn do thiên tai, chiến tranh, dịch bệnh, lễ hội đình Cung Chúc được duy trì liên tục hàng năm, trở thành nét đẹp văn hóa tâm linh trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây. Lễ hội này đã được truyền từ đời này sang đời khác trong các thế hệ người dân Cung Chúc, cho dù có biến đổi ít nhiều theo thời cuộc nhưng bản chất và giá trị của nó không hề thay đổi trong đời sống tâm linh, tinh thần của người dân địa phương.

Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc (kiến trúc, xây dựng, điêu khắc) đình Cung Chúc là một trong những di tích Lịch sử - Văn hóa (LS-VH) cấp Quốc gia ở Việt Nam được Bộ Văn hóa công nhận sớm nhất (ngày 28/4/1962).

Rất tiếc, do thời tiết hủy hoại, thiên tai và chiến tranh tàn phá, cộng với quan niệm sai lầm một thời, ngôi đình độc đáo đã bị phá hủy nặng nề. Năm 1997, nhân dân Cung Chúc và con em địa phương đã góp công, góp của tu sửa gian hậu cung và xây dựng thêm gian đại bái bằng bê tông – cốt thép và gạch ngói thờ các vị Thành Hoàng. Kể từ đó đến nay lễ hội đình Cung Chúc được tổ chức thường niên (trừ thời gian đại dịch Covid 19) với những nét tương đồng các lễ hội dân gian khắp nơi trên miền Bắc.

Năm 2010, nhờ nguồn kinh phí trùng tu Di tích LS-VH Quốc gia mà Nhà nước cấp và sự đóng góp của nhân dân địa phương cùng con em Cung Chúc từ khắp mọi miền đất nước mà đình Cung Chúc được mở mang xây dựng thêm các hạng mục mới để có diện mạo khang trang, tố hảo như hiện nay, đáp ứng mong mỏi của chính quyền và người dân địa phương.

Từ năm 2010 đến nay, lễ hội đình Cung Chúc được thường xuyên tổ chức với quy mô, nội dung ngày càng phong phú, đầy đủ phần lễ và phần hội và có một số thay đổi về nội dung lễ tiết cũng như hoạt động văn hóa - thể thao.

- Phần lễ trang trọng diễn ra tại đình bao gồm:

* Lễ mộc dục (bao sái, lau rửa bài vị và đồ thờ tự) tại đình và 4 ngôi miếu quanh làng vào ngày mùng 9 tháng 11 âm lịch (ÂL) được tiến hành như mọi lễ hội dân gian trước khi cúng “Mở cửa đình” xin phép thần linh mở hội tri ân Thành Hoàng làng.

* Khai mạc lễ hội (ngày 10 tháng 11 ÂL) gồm:

Đầu tiên là lễ rước kiệu với long ngai và bài vị 4 vị Thành Hoàng từ 4 ngôi miếu về đình tập trung. Tiếp theo, vị chức sắc cao nhất của làng đánh trống khai mạc lễ hội (thời xưa thường là Chánh tổng hoặc lý trưởng, nay do Bí thư Chi bộ thôn). Tiếp theo, vị cai đám (người chủ trì lễ hội) đọc chúc văn ca tụng công lao các thánh, nói lý do tổ chức lễ hội. Sau đó là hoạt động dâng hương của các chức dịch làng, xã (nay là lãnh đạo địa phương và khách quý). Sau đó là tiết mục hát thờ cửa đình (Ca trù). Tiếp đó là lễ tế nam quan tại đình theo nghi thức cổ truyền do các cụ ông tiến hành trong trang phục truyền thống.

* Chính hội (ngày 11 tháng 11 ÂL):

Mở đầu là màn cúng, dâng lễ vật lên các thánh với xôi, giò, hoa, quả, gà, rượu, nước thanh thủy, vàng mã với bài khấn cổ truyền do vị thầy cúng địa phương đọc. Tiếp theo, các dòng họ trong làng dâng hương, dâng lễ quả thực (xôi, bánh chưng, gà luộc, lợn quay, hoa, quả, rượu) cầu mong Thành Hoàng phù hộ mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhân dân no đủ, cuộc sống an lành. Cũng trong buổi sáng ngày này, dân làng tiến hành hoạt động đùa hồ bắt cá hết sức sôi động (đây là hoạt động độc đáo, không có ở bất kỳ lễ hội nào tại Hải Phòng) với niềm tin ai bắt được con to nhất dâng lên Thành Hoàng thì gia đình đó sẽ gặp may mắn và khỏe mạnh cả năm. Sau đó, dân làng tập trung thụ lộc tại đình. Những năm gần đây, khi lễ hội được mở rộng quy mô, nhân dân 3 thôn 6, 7, 8 và con em xa quê nô nức về tập trung tham dự liên hoan tại đình và tại từ đường của các chi dòng họ trong làng, củng cố tình làng, nghĩa xóm, tình đoàn kết dòng tộc.

* Lễ tống thần (rã đám) ngày 12 tháng 11 ÂL:

Đầu tiên là màn tế tạ ơn và tiễn thánh theo nghi thức cổ truyền. Sau đó người ta rước kiệu và bài vị Tứ thánh về 4 ngôi miếu quanh làng kết thúc lễ hội. Sau đó chức dịch địa phương và các thành phần chính tổ chức lễ hội tập trung thụ lộc, giao nhiệm vụ cho cai đám năm sau: Các thành viên Ban Tổ chức lễ hội (xưa là lý trưởng, chánh tổng, cai đám, tế đám, thủ hương, tráng đinh khênh kiệu) quây quần ăn uống tại đình mừng thành công của lễ hội và rút kinh nghiệm, phân công cai đám (người chủ trì tổ chức lễ hội) năm sau.

- Phần hội.

Song song với phần lễ, trong 3 ngày chính diễn ra lễ hội ở Cung Chúc xưa đều có các hoạt động văn hóa - nghệ thuật và trò chơi dân gian truyền thống, thu hút đông đảo người dân tham gia như: Hát Ca trù, hát chèo, thi cờ người, rối nước, đu tiên, thi làm pháo, bịt mắt bắt vịt, thi kéo co, leo cột tre lấy thưởng.

Những năm gần đây, với sự hỗ trợ kinh phí lớn của người dân Cung Chúc xa quê và những tấm lòng hảo tâm, các công trình phụ trợ phục vụ nhu cầu văn hóa, thể thao của nhân dân như sân khấu, quảng trường, công viên quanh đình được mở mang, xây dựng ngày càng rộng rãi, khang trang với tổng giá trị xây dựng hàng mấy chục tỷ đồng. Trong đó, năm 2025 riêng việc sửa mái đình bị dột và mua đất, xây nhà tả vu cạnh đình đã mất tới chục tỷ đồng. Từ năm 2024 đến nay Ban Tổ chức lễ hội đều mời Giáo phường Ca trù Hải Phòng (HP) về hát thờ cửa đình trong ngày thứ hai của lễ hội. Năm 2025, khi tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động, Lễ hội Cung Chúc được các cấp chính quyền thôn và xã Vịnh Thịnh quan tâm, mở rộng thêm các hoạt động văn hóa, thể thao như: Mời đoàn trống hội của Đoàn nghệ thuật Xứ Đông múa - tấu trống khai hội, mời Nhà hát sân khấu truyền thống thành phố HP về biểu diễn (sáng và đêm 10 tháng 11 ÂL); Tổ chức thi gói bánh chưng giữa ba thôn 6, 7, 8; Thi pháo đất giữa xã Trung Lập với các xã lân cận cũ như Việt Tiến, Tân Liên, Thắng Thủy, Lý học, thi đi cầu thùm thăng bằng trên hồ, tổ chức giải bóng chuyền Vĩnh Thịnh...

Cuối năm 2025 đường liên thôn, liên xã được mở rộng, trải nhựa at-phan rộng rãi, phẳng, đẹp theo đúng tiêu chuẩn nông thôn mới cũng góp phần thu hút nhân dân từ các xã lân cận đến tham gia Lễ hội. Từ sự ủng hộ chủ trương của Đảng ủy, UBND xã, sự chuẩn bị kỹ lưỡng của Ban Tổ chức lễ hội cùng nhiệt tâm, sự đóng góp hào sảng của các Mạnh Thường quân mà lễ hội thường niên ở Cung Chúc ngày càng được nâng cao quy mô tổ chức, phong phú về nội dung.

Thiết nghĩ, để phát huy giá trị lễ hội đình Cung Chúc và phấn đấu đưa nó trở thành Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, các cấp chính quyền và nhân dân địa phương cần cố gắng nhiều hơn trong việc nâng cao chất lượng lễ hội (nhất là tìm hiểu, phục hồi những nghi thức tế lễ cổ, trò chơi dân gian như thi cờ người, múa rối nước xưa), đáp ứng các tiêu chí của một Di sản phi vật thể Quốc gia. Tìm cách nâng cao hoạt động bảo tồn, phát triển di sản văn hóa vật thể, phi vật thể vốn có của địa phương cũng chính là cách để thu hút du khách đến với Cung Chúc, góp phần phát triển kinh tế xã hội xã Vĩnh Thịnh.

P.V Thi, Chi hội trưởng Chi hội VHDG VN tại Hải Phòng.