Trên miền Bắc và Bắc Trung bộ nước ta có nhiều hội chọi trâu (nhất là ở miền Bắc) như hội chọi trâu Bạch Lưu Hạ (huyện Hải Lựu-Vĩnh Phúc), chọi trâu Phù Ninh (huyện Phù Ninh-Phú Thọ), chọi trâu Đồ Sơn (thành phố Hải Phòng), chọi trâu Hàm Yên (tỉnh Tuyên Quang), Yên Bình, Lục Yên (tỉnh Yên Bái)... Tuy nhiên, cho đến nay chỉ có 2 lễ hội chọi trâu được các nhà nghiên cứu văn hóa coi là Lễ hội Dân gian truyền thống là: lễ hội chọi trâu xã Hải Lựu (tỉnh Vĩnh Phúc) và chọi trâu quận Đồ Sơn (Hải Phòng).
Ảnh Nguyễn Ngọc Sơn Trên miền Bắc và Bắc Trung bộ nước ta có nhiều hội chọi trâu (nhất là ở miền Bắc) như hội chọi trâu Bạch Lưu Hạ (huyện Hải Lựu-Vĩnh Phúc), chọi trâu Phù Ninh (huyện Phù Ninh-Phú Thọ), chọi trâu Đồ Sơn (thành phố Hải Phòng), chọi trâu Hàm Yên (tỉnh Tuyên Quang), Yên Bình, Lục Yên (tỉnh Yên Bái)... Tuy nhiên, cho đến nay chỉ có 2 lễ hội chọi trâu được các nhà nghiên cứu văn hóa coi là Lễ hội Dân gian truyền thống là: lễ hội chọi trâu xã Hải Lựu (tỉnh Vĩnh Phúc) và chọi trâu quận Đồ Sơn (Hải Phòng). Trong đó, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng) chính là lễ hội truyền thống đặc sắc nhất (được Bộ Văn hóa-Thể thao & Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2013). Sau đây bài viết sẽ phân tích giá trị văn hóa, truyền thống của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn trong tương quan so sánh với lễ hội chọi trâu thôn Bạch Lưu xã Hải Lựu, huyện Sông Lô (Vĩnh Phúc). Do dung lượng có hạn, bài viết chỉ tìm hiểu, giới thiệu chủ yếu phần nghi lễ của lễ hội, không đề cập đến các trò chơi hay văn nghệ dân gian trong các lễ hội này. Từ khóa: Lễ hội dân gian, lễ hội truyền thống, lễ hội chọi trâu, Đồ Sơn, chọi trâu Đồ Sơn, chọi trâu Hải Lựu, Bạch Lưu Hạ. 1) Lễ hội chọi trâu là hoạt động văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng và tục hiến sinh, là loại hình ký ức di sản Các lễ hội chọi trâu truyền thống đều gắn với nghi thức hiến sinh cầu mùa của cư dân nông nghiệp bởi trong nền văn minh lúa nước của người Việt thì con trâu được coi là lực lượng sản xuất chính (Con trâu là đầu cơ nghiệp). Lễ hội chọi trâu là hoạt động văn hóa - tâm linh trong tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng - những vị nhân thần, thiên thần có công với nhân dân địa phương. Có thể coi lễ hội chọi trâu là loại hình Văn hóa phi vật thể dạng Ký ức di sản. Đặc biệt, nó lại là hình thái di sản văn hóa phi vật thể động, khác với di sản văn hóa phi vật thể tĩnh như ca dao, tục ngữ, truyện cổ dân gian... Lễ hội chọi trâu là hoạt động nhằm nhắc nhớ truyện xưa, lưu giữ giá trị văn hóa - lịch sử của phong tục dân gian đấu ngưu dâng thần. 1.1 Tục chọi trâu là nghi thức hiến sinh cầu mùa, là di sản văn hóa phi vật thể lưu giữ phong tục và ký ức lịch sử địa phương. Tìm hiểu lễ hội chọi trâu truyền thống ở Hải Lựu (Vĩnh Phúc) và Đồ Sơn (Hải Phòng) ta sẽ thấy có những điểm chung về lịch sử lâu năm, khá tương đồng về nghi lễ và tục hiến sinh. Trong đó lễ hội chọi trâu Hải Lựu là lễ hội mang yếu tố cư dân nông _________________________________________ * Chi hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam tại Hải Phòng nghiệp đồng bằng cổ xưa nhất, còn chọi trâu Đồ Sơn có sự giao thoa giữa những yếu tố văn hoá nông nghiệp đồng bằng với những yếu tố văn hoá của cư dân ven biển, gắn liền với việc thờ cúng thuỷ thần. Các lễ hội chọi trâu hay đấu ngưu đều có xuất xứ, sự tích gắn với nhân vật được người dân tôn làm Thành Hoàng làng mà ở lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là vị thần chim sẻ (Điểm Tước Đại Thần Vương) và lễ hội chọi trâu Hải Lựu là nhân vật lịch sử Lữ Gia – Thừa tướng của nước Nam Việt, là nhà nước do Triệu Đà lập nên sau khi tiêu diệt nhà nước Văn Lang của Thục An Dương Vương. 1.1.1 Tục đấu ngưu Đồ Sơn Tục chọi trâu Đồ Sơn có từ bao giờ thì hiện nay chưa có chứng cứ xác đáng, dù tục này được ghi chép trong các thư tịch cổ và nhiều truyền thuyết dân gian địa phương. Một số người cho là từ thời Lý, số khác cho rằng từ thời Trần, lại có người cho là có từ thời Hậu Lê (thế kỷ 15). Người viết bài này cũng cho là từ thời Hậu Lê, cơ sở là: Từ thời Hậu Lê, tám vạn chài Đồ Sơn: Vạn Lê, Vạn Bún, Vạn Ngang, Vạn Tác, Vạn Hoa, Vạn Hương, Vạn Thủ sinh sống chủ yếu bằng nghề đánh cá và đã thờ thần biển Điểm tước Đại Vương cùng 6 vị Tiên Công có công lập xóm, mở nghề, sinh ra các dòng họ ở đây và lần đầu tiên người ta chứng kiến hội chọi trâu là ở bãi Bồng Bồng với 2 con chọi nhau. Truyền thuyết kể rằng: Vào một đêm trăng thượng tuần tháng 8, người ta nhìn thấy trên mặt biển có một lão nhân đầu tóc bạc phơ, ngồi trên sập đá, tay cầm gậy trúc xem đôi trâu đang chọi nhau. Hình ảnh này hiện lên rồi biến mất trong khoảnh khắc. Cho rằng thần thích xem chọi trâu, người dân từ đó bày ra trò đấu ngưu hàng năm để mua vui cho thần, sau khi kết thúc cuộc đấu, người ta làm thịt trâu để dâng mao, tiết (lông và tiết) lên thần như thủ tục hiến sinh. Thịt trâu thì được chia cho mọi người cùng hưởng để lấy lộc thánh. Trong Đại Nam nhất thống chí quyển VIII có ghi “Tổng Đồ Sơn tế thần có tục chọi trâu”, “Đền thủy thần Đồ Sơn ở chân núi xã Đồ Sơn, huyện Nghi Dương có đền Thủy Thần. Tương truyền có người bản thổ đêm đi qua dưới đền, thấy hai trâu chọi nhau nên hàng năm có tục chọi trâu để tế thần. Lịch triều phong tặng Điểm Tước Đại Vương”1(Cao Xuân Dục dịch 1966/8: 6). Bản khai thần tích, thần sắc, tục lệ 2của các làng thuộc tổng Đồ Sơn gửi Viễn Đông Bác Cổ học viện do Chánh tổng, Phó tổng Đồ Sơn; Chánh hội, lý trưởng các xã Ngọc Xuyên, Đồ Hải, Đồ Sơn; Hộ trưởng Đồ Sơn, Hộ trưởng Đồ Hải khai rằng: “- Ba làng vẫn thờ chung một vị tôn thần Điểm Tước...có đền thờ ở chân núi Tháp liền khúc sông Họnggiang (nay đã bị bồi lấp), thường khi thấy vân tụ u ám rồi có một vị đầu râu tóc bạc cầm gậy trúc hiện hình giáng xuống thạch bàn ở trước cửa đền ấy và trước cửa đền có 2 con trâu chọi nhau. Cứ thường năm hồi chiều ngày 9/8 An Nam giáng hiện như thế. Bấy giờ 3 làng làm lễ cầu thần hiệu, đến sáng ngày ra chỉ thấy trong mâm bột có nốt chân chim sẻ mà thôi. Từ đấy giở đi 3 làng đặt thần hiệu là Điểm Tước tôn thần phụng sự, hiện đã linh ứng cho nhân dân thịnh vượng ... - Thờ ngài ở nghè chân núi Tháp Sơn và đình Công tổng Đồ Sơn cùng đình tư các xã, thôn (Đồ Sơn 3 đình, Đồ Hải 1 đình, Ngọc Xuyên 1 đình). - Thường năm tế lễ Ngài ở nghè vào 30 tháng 7 và 30 tháng chạp Annam...duy có ngày 10 các làng giết châu chọi ra tế lễ xong đều quân phân hương ẩm từ 1 tuổi trở lên đều được hưởng thụ bằng nhau cả”. ...................................................... Sách Đồng Khánh địa dư chí lược3và Hải Dương toàn hạt dư địa chí đều ghi: “Đền thờ thần Hùng Trấn Điểm Tước - tức đền Thủy thần Đồ Sơn ở núi Tháp cả tổng Đồ Sơn thờ. Dân còn truyền, người trong ấp nằm mộng đi qua đền thấy hai con trâu chọi nhau vào ngày 10 tháng 8, nhân thế cho trâu chọi nhau để làm vui lòng thần. Hôm đó tất có mưa to, gió lớn, tương truyền do thần làm ra” (Ngô Đức Thọ 2003/2: 1019). Từ cách mạng Tháng 8 trở về trước, hội chọi trâu Đồ Sơn được tổ chức thường niên. Thời Pháp thuộc, hội chọi trâu này được người Pháp quan tâm, theo dõi. Nhiều lần cả viên công sứ Hải Phòng, thậm chí Toàn quyền Đông Dương cũng đến xem hội chọi trâu. Sau nhiều năm gián đoạn, đến năm 1990 lễ hội này được khôi phục và được liên tục tổ chức qua các năm. 1.1.2 Tục chọi trâu Hải Lựu Tục chọi trâu Hải Lựu được xác định là có từ thế kỷ thứ II trước công nguyên dựa trên những ghi chép trong tài liệu thành văn và truyền thuyết dân gian. “Theo những ghi chép trong thư tịch cổ và các bản ngọc phả đời Lê Trung hưng, mục “Phong tục” trong sách Đại Nam nhất thống chí đời Nguyễn, sách Đồng Khánh dư địa chí và gần nhất là Địa chí tỉnh Vĩnh Yên cùng với truyền thuyết dân gian lưu truyền thì lễ hội chọi trâu xã Hải Lựu xuất hiện từ thế kỷ II trước Công nguyên nghĩa là cách ngày nay khoảng 2.200 năm, vào đầu thời kỳ Bắc thuộc” 4. Sách Đại Nam nhất thống chí cũng từng ghi: “Làng Bạch Lưu Hạ, huyện Lập Thạch hàng năm nuôi 20 con trâu, cứ ngày 18 tháng Giêng hoạc ngày 28 tháng Chạp đặt đàn tế thần ở ngoài nội, cho trâu uống rượu rồi lùa vào chuồng có tường đắp xung quanh cho trâu chọi nhau. Con nào bị thua thì giết thịt để tế thần.” Truyền thuyết dân gian thì kể rằng: Vào một buổi sáng tinh sương, trên bến sông Lô, người dân bỗng thấy xuất hiện hai con trâu trắng khổng lồ đánh nhau dữ dội, không phân thắng bại. Dân làng gọi nhau ra xem rất đông. Thấy động, 2 trâu cùng nhảy xuống sông biến mất. Nơi diễn ra trận đánh của hai con trâu dân gian gọi là bến Ảnh, còn làng được gọi tên là Bạch Ngưu (trâu trắng) để nhắc về sự tích xưa. Về sau, dân làng gọi chệch tên làng Bạch Ngưu thành Bạch Lưu để kiêng húy. Với nhiều cơ sở, có thể coi hội chọi trâu Hải Lựu là lễ hội truyền thống. Phó Giáo sư - Tiến sĩ (PGS TS) Bùi Xuân Đính, Viện Dân tộc học thuộc Viện hàn lâm khoa học Xã hội Việt Nam cũng nhận định: “Khái niệm hội truyền thống hay hội cổ truyền là hội có từ lâu đời, gắn với truyền thuyết hay sự tích vị thần được thờ, với di tích thờ cùng, với các lễ thức do cộng đồng cư dân thực hiện. Từ đó, PGS TS Bùi Xuân Đính khẳng định hội chọi trâu Bạch Lưu Hạ (xã Hải Lựu) là hội cổ truyền, thậm chí là cổ xưa trước cả sự ghi chép của các bộ Quốc chí từ rất lâu”5. Hội chọi trâu Hải Lựu từ năm 1947 trở về trước được tổ chức thường niên tại Kẻ Nội, tức xã Bạch Lưu Hạ, thuộc tổng Bạch Lưu, huyện Lập Thạch, phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây xưa (nay là xã Hải Lựu, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc). Sau nhiều năm gián đoạn, từ năm 2002 đến nay lễ hội này được khôi phục và tổ chức liên tục. Mặc dù hội chọi trâu bị dư luận xã hội coi là bạo lực, phản cảm và nhiều người còn đòi cấm tổ chức (nhất là sau sự kiện trâu húc chết chủ trong lễ hội chọi trâu Đồ Sơn năm 2017), nhưng với những giá trị văn hóa (VH), lịch sử, truyền thống địa phương của di sản VH phi vật thể này mà lễ hội chọi trâu Đồ Sơn và Hải Lựu vẫn được phép tổ chức hàng năm. Năm 2016, Bộ Văn hóa-Thể thao-Du lịch có văn bản quy định chỉ cấp phép cho các lễ hội có yếu tố bạo lực hay hiến sinh như chọi trâu nếu đó đã là di sản văn hóa, trường hợp lễ hội mới có yếu tố này thì không cấp phép nữa. Bởi vậy, nhiều lễ hội chọi trâu như Hàm Yên (Tuyên Quang), Yên Bình, Lục Yên (Yên Bái), Phúc Thọ (Hà Tây), Phù Ninh (Phú Thọ) đều không được cấp phép tổ chức. Trong đó hội chọi trâu huyện Phù Ninh thuộc tỉnh Phú Thọ tuy có từ thời Hùng Vương (xuất hiện sớm nhất ở nước ta) nhưng chưa có đủ tài liệu chứng minh là lễ hội truyền thống thì vẫn chưa được cấp thẩm quyền cho tổ chức như tinh thần công văn số629/VHCS-SVM, ngày 11/9/2019của Cục Văn hóa cơ sở Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) gửi Sở VH-TT-DL tỉnh Phú Thọ. 2) Một số thay đổi của lễ hội chọi trâu trong quá trình tiếp biến văn hóa. Trong quá trình tiếp thu và biến đổi văn hóa, ngày nay các lễ hội chọi trâu đều ít nhiều có sự thay đổi, chẳng hạn thay đổi về thời gian như dịch chuyển thời gian tổ chức, thu ngắn thời gian hội cho phù hợp với đời sống thực tế, đơn giản hóa nghi lễ cho bớt rườm rà, đồ hiến sinh cũng được đơn giản hơn so với thủa xưa, số trâu tham gia chọi không cố định theo các năm nhưng gần đây đều hạ bớt số lượng để trở về con số truyền thống xưa kia. 2.1 Thời gian tổ chức thay đổi Thời gian tổ chức lễ hội xưa kia và ngày nay đều không giống nhau mà ít nhiều có sự điều chỉnh ở thời nay nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh và việc vui chơi, giải trí của người dân trong mùa xuân, mùa thu (mùa nông nhàn). - Hội chọi trâu Đồ Sơn thay đổi thời gian tổ chức vòng loại: Vòng đấu loại của lễ hội trước đây tiến hành vào Mùng 8 tháng 6 âm lịch (ÂL) để chọn trâu vào vòng chung kết trong ngày Mùng 9 tháng 8. Từ năm 2000 đến năm 2016 vòng đấu loại diễn ra vào ngày 15/7 (ÂL). Xưa kia vòng chung kết được tổ chức 5 ngày thì bây giờ chỉ diễn ra vào một ngày Mùng 9 tháng 8 (ÂL). Từ năm 2018 đến nay, theo Đề án đổi mới lễ hội chọi trâu Đồ Sơn được Sở VH-TT-DL Hải Phòng thông qua, vòng đấu loại chọi trâu Đồ Sơn không tổ chức riêng mà tiến hành đấu loại trực tiếp để chọn trâu vào vòng bán kết và chung kết. Nghĩa là vòng đấu loại ngày mùng 8 tháng 6 xưa kia bị hủy bỏ. - Hội chọi trâu Hải Lựu cũng có sự thay đổi về thời gian tổ chức: Ngày xưa lễ hội chọi trâu làng Bạch Lưu Hạ được tổ chức làm hai đợt. Đợt một tổ chức vào ngày 28 tháng Chạp năm trước là vòng đấu loại để chọn trâu cho vòng chung kết đợt hai; Đợt hai tổ chức vào ngày 17 tháng Giêng năm sau là vòng đấu chính (chung kết). Còn bây giờ, hội chọi trâu xã Hải Lựu được tổ chức trong 2 ngày 16 và 17 tháng Giêng hàng năm gồm cả đấu loại lẫn chung kết (nghĩa là hủy bỏ vòng đấu loại) theo Đề án đổi mới lễ hội của địa phương. 2.2 Số lượng trâu chọi biến động không phụ thuộc vào số đơn vị phường, xã - Ở Đồ Sơn: Theo tài liệu được ghi chép lại, vào đầu thế kỷ 15 hội chọi trâu Đồ Sơn được tổ chức chỉ có 2 “Ông Trâu” chọi ở bãi Bồng Bồng. Đến thời Nguyễn, 3 làng của tổng Đồ Sơn có 14 giáp thì có 14 trâu tham gia chọi; năm 1990 - năm chính thức khôi phục lễ hội: số trâu là 12; năm 1999: số trâu là 16; năm 2000: số trâu là 24; năm 2017 số trâu chọi tham gia đông nhất: 32; từ năm 2018 đến 2023 số trâu chọi đều là 16. Năm 2019 đến 2021 không tổ chức lễ hội do dịch Covid 19. - Ở Hải Lựu: Đối với hội chọi trâu Hải Lựu cũng vậy, từ năm 1947 trở về trước hội đấu ngưu ở Bạch Lưu Hạ thường có 16 trâu tham gia chọi. Sau 55 năm gián đoạn, năm 2002 lễ hội được khôi phục với 10 trâu thi đấu, những năm sau ngày càng tăng về số lượng (cao nhất năm 2006 có tới 32 trâu). Từ năm 2021 đến nay, số lượng trâu tham gia của 10 thôn thuộc xã Hải Lựu được khống chế là 20 (theo đề án đổi mới lễ hội của địa phương). 2.3 Nghi lễ và thủ tục hiến sinh được đơn giản hóa Trong lễ hội chọi trâu ở Đồ Sơn và Hải Lựu, phần lễ và phần hội thường đan xen lẫn nhau, thể hiện trong quá trình tìm trâu, nuôi trâu, trình trâu, tổ chức vòng đấu loại và chung kết (tất cả quá trình kéo dài tới nửa năm). Do xã hội hiện nay có những thay đổi về quan điểm, điều kiện cuộc sống và lao động mà các nghi lễ, thủ tục đều được làm đơn giản hơn xưa và ít nhiều có sự điều chỉnh. 2.3.1 Nghi lễ được đơn giản hóa 2.3.1.1 Nghi lễ Đồ Sơn - Hiến sinh: Trước cách mạng Tháng 8, thịt trâu chọi sau khi kết thúc hội, một phần được dâng Thành Hoàng, một phần được làng chia cho chủ trâu, người nuôi, người huấn luyện trâu chọi còn phần lớn được chia đều cho các suất đinh thì bây giờ đầu trâu được hiến tế Thành Hoàng, chủ trâu giữ lại một phần thịt chia cho người nuôi, người huấn luyện trâu chọi, còn tất cả bán hết với giá cao. - Lễ tống thần ở Đồ Sơn (còn gọi là tế giã đám): Xưa kia, vào tối ngày 15/8 người ta tế thần trong thủ tục tiễn Thần Hoàng ra về khi hết hội bằng cỗ chay, đồng thời Tế đám (trai đinh được phân công lo cỗ tế) cũ hết nhiệm vụ bàn giao Tế đám mới: Ngày 16/8, làng chuẩn bị một con lợn làm lễ “tống thần”, rước bát hương trở lại đền Nghè. Nhân dân quanh đình mang lễ ra sân đình cúng phóng sinh. Hương sư các đình trong trang phục tế, hai tay bưng đĩa mao huyết và lục phủ ngũ tạng còn gọi là “Thạch bàn huyết mao”, hô to ba tiếng, vái ba vái và hất đĩa mao tiết xuống nước, xuống đất. Bây giờ thủ tục tế giã đám đơn giản hơn, không có Tế đám bàn giao, không có cúng phóng sinh. Người ta chỉ tế giã đám vào ngày 16 tháng 8 tại các đình và đền Nghè với đội tế theo nghi thức dân gian và vật dâng tế là đầu lợn quay hoặc gà luộc, mâm xôi, rượu, hoa quả, ngựa mã. 2.3.1.2 Nghi lễ ở Hải Lựu Xưa kia, các nghi lễ trong hội chọi trâu được tổ chức ở đình Kiêng (thờ Thành Hoàng làng thôn Gò Dùng). Nay đình không còn nên người ta phải tiến hành các nghi lễ tại Vọng đài tưởng niệm tâm linh ở cạnh sân vận động chọi trâu thôn Gò Dùng. “Phần lễ ngày xưa thì được tiến hành ở đình làng còn ngày nay thì tiến hành ở vọng đài tưởng niệm tâm linh, nơi thờ Thành hoàng làng gồm có: lễ trình trâu, lễ rước và lễ dâng hương”.6 Nghi lễ trước khi tiến hành chọi trâu xưa kia ở làng Bạch Lưu Hạ được tổ chức cầu kỳ theo nghi thức dân gian thì nay được tổ chức đơn giản hơn theo xu thế mới, pha trộn giữa tục cũ và nghi thức mới, đơn cử: Lễ rước trâu ra sới chọi ngày đấu chung kết: “Lễ rước được tiến hành vào ngày 16 tháng giêng, đội hình rước gồm có đội múa lân đi trước dẹp đường; sau đó là đoàn hồng kỳ, gồm có cờ Tổ quốc và cờ hội; tiếp theo là đoàn khiêng kiệu lễ vật; tiếp đó là các “Ông cầu” đại diện cho các “Ông cầu” ở các thôn, tập thể cổ đeo vòng hoa, mình choàng vải đỏ. Đi cuối cùng là đoàn các cụ bô lão, áo mũ chỉnh tề đại diện của các thôn. Đoàn rước khởi hành từ trụ sở UBND xã đến vọng đài tưởng niệm tâm linh”.7 3) Tục hèm lễ hội chọi trâu “Tục hèm” là một hình thức diễn xướng tồn tại dưới dạng nghi lễ nhằm tái hiện lại những nét riêng, đặc trưng, thậm chí là sở thích của vị thần linh được tôn thờ. “Hèm” là một phần của nghi lễ, liên quan đến vật dâng cúng hay hoạt động của người tham gia lễ hội, là những quy ước riêng gắn với việc tôn thờ một vị Thành hoàng, thần linh nào đó. Trong các lễ hội chọi trâu nêu trên cũng có những tục hèm gắn với nghi thức cúng tế và hiến sinh, đó là: Lễ mộc dục; lễ rước nước; hiến sinh; cách gọi “Ông Trâu”, Ông Cầu” khi đã tế cáo trâu trước Thần Hoàng hay những quy ước, kiêng kỵ đối với việc chọn người tìm mua trâu, nuôi trâu chọi và chọn cai đám (người chủ trì lễ hội). 3.1 Tục hèm lễ hội chọi trâu Đồ Sơn - Nghi lễ rước nước: Xưa kia, từ ngày 15 tháng 7 (ÂL) người ta đã bắt đầu các nghi lễ như rước nước từ giếng đền Nghè hoặc nước suối Rồng về thờ ở các đình làng từ ngày hội năm nay đến ngày hội năm sau và tế thần tại đình các làng và đền Nghè (để xin phép mở hội, trình trâu). Ngoài ra còn có cả thủ tục rước bát hương đền Nghè (nơi Thần ngụ thường nhật) về đình Chung (nơi diễn ra lễ hội) để thờ trong thời gian lễ hội (với ngụ ý để thần xem hội) và khi kết thúc lễ hội người ta lại rước bát hương thờ thần từ đình về nghè. Hiện nay nghi lễ rước nước và tế thần được tiến hành vào ngày Mùng 7 tháng 8 (ÂL) và vì không còn đình chung của cả vùng nên cũng không có việc rước bát hương. - Kiêng kỵ đối với người tổ chức, điều hành lễ hội chọi trâu: “Trước thời điểm thượng cờ khai hội cho đến khi lễ hội kết thúc, những thành viên tham gia công tác điều hành, tổ chức lễ hội trên phải kiêng tránh một số điều sau: Không gần gũi phụ nữ, không tham gia các đám hiếu, khoán tẩy trước khi hành lễ. Phụ nữ không được vào trong đình làng. Những phụ nữ mang thai không được đến những điểm chăn thả, chăm sóc, huấn luyện trâu. Người đang có tang sự không được tham gia bất kì hoạt động nào trong lễ hội chọi trâu, phải kiêng kị hết 3 năm mới được đứng đăng kí tên chủ trâu hoặc tham gia huấn luyện trâu”.8 - Tục hèm còn thể hiện trong màn múa cờ trước trận đấu của các trai đinh trong trang phục lễ hội. - Tục hèm cũng in dấu trong những quy ước cho việc tìm trâu chọi: Lễ hội chọi trâu có một quá trình chuẩn bị công phu. Ngay từ đầu năm, sau rằm tháng Giêng (15 tháng 01 ÂL) công việc chuẩn bị cho hội đấu ngưu đã được bắt đầu bằng việc thắp hương với hoa quả, tiền-vàng mã tại đình làng để cầu xin Thành hoàng phù hộ cho việc tìm mua trâu được thuận lợi, chọn được trâu tốt (đương nhiên là trâu cà – trâu đực) đáp ứng các tiêu chuẩn theo kinh nghiệm lâu năm. Người được chọn đi tìm trâu là người mà gia đình đạo đức, con cháu đề huề, có trai, có gái, đang không có tang trở, không vận hạn, hết lòng vì việc công và trung thực. - Kiêng kỵ đối với việc nuôi trâu chọi: Không cho trâu chọi lại gần trâu cái, người nuôi trâu phải là nam giới, trong gia đình đang không có tang trở. Người đó đương nhiên phải có kinh nghiệm và bắt buộc phải kiêng kị: Không được cưỡi lên lưng trâu, không cho đàn bà, con gái bước qua dây dắt trâu, tránh đánh chửi nhau về nuôi trâu, tránh đám tang, tối kỵ lại gần nghĩa địa. - Tục hèm cũng được thể hiện trong việc vinh danh trâu giải nhất: Kết thúc lễ hội, “Ông trâu” vô địch được làm lễ rước trở về đình làng có trâu đoạt giải với bát hương đền Nghè và cờ đại “Thượng đẳng” thêu kim tuyến trong nghi thức long trọng (làng thua cũng phải rước long đình, bát biểu về đình làng có trâu thắng cuộc, sau đó mới rước về đình làng mình). Tục hèm trong nghi lễ hiến sinh xưa: Trâu vô địch được giết thịt để tế Thần Hoàng Điểm Tước cùng các trâu đã tham gia hội chọi. Thịt được chia đều cho mọi người không phân biệt vị trí xã hội và lứa tuổi. Nghi thức hiến sinh trong hội chọi trâu Đồ Sơn thể hiện mong ước cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, đánh bắt được nhiều tôm cá và đi biển thuận lợi, làm ăn may mắn. Người viết bài này, qua tìm hiểu thấy rằng: Trước thời Nguyễn, trâu vô địch trong hội chọi trâu sẽ được đưa lên thuyền, mang ra khơi xa rồi thả xuống biển để tế thần. Thời Nguyễn, “ông trâu” vô địch trong trận chung kết được thui vàng cả con, đặt lên ván tế Thành Hoàng tại đình Công vào ngày 10 tháng 8 (ÂL) rồi chia cho các xã thuộc tổng Đồ Sơn lấy lộc thì nay người ta chỉ tế bằng đầu trâu và đuôi trâu vô địch (thể hiện tư tưởng trọng vẹn có đầu, có cuối) tại đền Nghè. Xưa kia, trâu vô địch và trâu đạt giải Nhì, Ba sau khi giết thịt để tế hiến sinh dâng Thành Hoàng thì được chia đều cho các gia đình (Chủ trâu và người nuôi trâu được phần hơn một chút). Thời nay, ngoài trâu vô địch được hiến tế bằng đầu và đuôi tại đền Nghè thì các xã, phường có trâu đạt giải Nhì, Ba và giải phụ cũng thực hiện lễ hiến tế bằng đầu trâu và mao, huyết tại đình. Trước khi giết thịt trâu, ông hương sư phải làm lễ hóa sinh, đầu trâu được làm sạch, phủ vải đỏ để dâng Thần Hoàng, một phần thịt, chủ trâu giữ lại cho gia đình và biếu người nuôi trâu, người huấn luyện trâu hưởng lộc, phần còn lại được bán cho dân với giá rất đắt (một, vài triệu đồng/kg tùy theo trâu giải Nhất, Nhì, Ba). Tuy đắt nhưng thịt trâu chọi vẫn bán rất chạy bởi người ta quan niệm ăn thịt trâu có giải hội đấu ngưu sẽ may mắn cả năm vì đó là lộc thánh, bởi “một miếng lộc thánh bằng một gánh lộc trần”. Đối với hội chọi trâu Đồ Sơn, hiện có nhiều ý kiến tranh luận về nghi lễ hiến sinh tiết và lông mao trâu thắng cuộc. Người thì cho rằng xưa kia người ta phải mang lông mao và tiết “ông trâu” đổ xuống biển, người thì cho rằng đổ xuống ao. Ông Đinh Phú Ngà, người phường Ngọc Xuyên, Đồ Sơn, tác giả cuốn “Tản mạn lễ hội chọi trâu Đồ Sơn” và “Đồ Sơn lịch sử và lễ hội chọi trâu” thì lại khẳng định rằng: “Sau khi tế thần người ta đem đĩa tiết và mấy cái lông cổ trâu ra gốc đa hay bờ ao, bờ ruộng hất xuống đất để hiến thần theo lệ “ăn lông, ở lỗ” của người nguyên thủy” (Đinh Phú Ngà 2003: 50). Còn theo tác giả Trịnh Minh Hiên: “Khi giết trâu, người ta lấy một bát tiết cùng một ít lông của trâu (mao huyết) để cúng thần, xong rồi đổ xuống ao để tiễn thần – Thành hoàng làng của mình” (Trịnh Minh Hiên 2006: 83). 3.2 Tục hèm lễ hội chọi trâu Hải Lựu Những quy ước, những điều kiêng kỵ đối với việc chọn người tìm trâu, mua trâu và nuôi trâu ở Hải Lựu tương tự như ở Đồ Sơn, ví như việc mua trâu: Trước khi quyết định mua trâu, người ta phải khấn thần và tung 2 đồng xu xin âm dương, nếu 2 đồng xu một sấp, một ngửa (Thánh ứng) mới trả tiền mang trâu về. Thủ tục hiến sinh trâu ở Hải Lựu tương tự như ở Đồ Sơn nhưng có phần đơn giản hơn khi người ta chỉ hiến tế đầu trâu, đổ mao, huyết xuống đất tượng trưng cho việc dâng cúng Thành Hoàng cầu mùa màng bội thu, làm ăn may mắn, cuộc sống khá giả. 4) Sự tương đồng và khác biệt giữa lễ hội chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng) và Hải Lựu (Vĩnh Phúc). 4.1 Nhắc nhớ về lễ hội Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn từ lâu đã là tập tục truyền thống, ăn sâu vào sinh hoạt văn hóa-tinh thần người dân nơi đây, được nhắc nhở trong câu ca dao: Dù ai buôn đâu, bán đâu/ Mùng 9 tháng 8 chọi trâu thì về./ Dù ai buôn bán trăm nghề/ Mùng 9 tháng 8 nhớ về chọi trâu. Còn lễ hội chọi trâu ở thôn Bạch Lưu Hạ, xã Hải Lựu, huyện Lập Thạch (nay là huyện Sông Lô) tỉnh Vĩnh Phúc cũng là cổ tục rất lâu đời, được người dân nơi này nhắc nhở trong câu ca dao:“Dù ai đi đâu, ở đâu/ Tháng giêng mười bảy chọi trâu thì về./ Dù ai buôn bán trăm nghề/ Tháng giêng mười bảy nhớ về chọi trâu”. Ở cả hai địa phương, lễ hội chọi trâu đều đã đi vào văn học dân gian truyền miệng. Cái khác nhau là thời gian tổ chức lễ hội ở Hải Lựu là vào mùa xuân, còn ở Đồ Sơn là vào đầu mùa thu. 4.2 Thời gian diễn biến lễ hội - Ở Đồ Sơn: Quá trình chuẩn bị và diễn biến lễ hội kéo dài trong 7 tháng, bắt đầu từ việc đi tìm trâu (rằm tháng Giêng) và kết thúc khi người ta làm lễ tống thần, hạ cờ lễ hội (16 tháng 8 ÂL). Trong đó, vòng chung kết chọi trâu với các nghi lễ và thi đấu kéo dài trong 16 ngày (thi đấu 1 ngày). - Ở Hải Lựu: Quá trình chuẩn bị và diễn biến lễ hội kéo dài trong 5 tháng, bắt đầu từ việc đi tìm trâu (tháng 8 ÂL) và kết thúc khi người ta làm lễ tống thần, hạ cờ lễ hội (17 tháng 01 ÂL). Trong đó, vòng chung kết chọi trâu với các nghi lễ và thi đấu chỉ diễn ra trong 3 ngày (ngày 15 tháng Giêng tiến hành nghi lễ, ngày 16 và 17 tháng Giêng thi đấu). Như vậy có thể thấy, hiện nay lễ hội chọi trâu ở Đồ Sơn phần nghi lễ kéo dài hơn ở Hải Lựu nhưng thời gian thi đấu lại ít hơn Hải Lựu. 4.3 Nghi thức tế lễ Có một vài sự giống nhau trong nghi thức được cử hành trước khi tổ chức chọi trâu trong lễ hội chọi trâu ở cả hội chọi trâu Hải Lựu và Đồ Sơn, đó là lễ mộc dục, lễ cáo yết, lễ trình trâu, lễ tế hiến sinh, tế rã đám. Tuy vậy cũng có những khác biệt nhất định trong nghi lễ ở hai nơi và lễ hội chọi trâu Đồ Sơn mang nặng phần lễ hơn ở Hải Lựu: Chung kết lễ hội chọi trâu Đồ Sơn diễn ra 16 ngày (từ ngày mùng 1 tháng 8 đến ngày 16 tháng 8 âm lịch) thì có tới 5 phần lễ cấp quận, 8 phần lễ cấp phường, trong đó có các lễ trọng như lễ Thượng cờ khai hội, lễ Rước nước, lễ Thần linh, lễ Hiến sinh, lễ Tế thần và lễ Tống thần. Không chỉ vậy, tại các phường còn có nghi lễ Rước văn -Trình trâu, Tế văn, Giáp trâu vào hội. Còn lễ hội chọi trâu Hải Lựu hiện nay chỉ tổ chức trong 3 ngày 15, 16 và 17 tháng 1 (ÂL) gồm cả nghi lễ và thi đấu. 4.4 Nghi thức cầu Thành Hoàng trước khi đi tìm mua trâu và trình báo trâu Ở cả Đồ Sơn và Hải Lựu trước khi xuất hành đi mua trâu người ta làm lễ tại đình với cơi trầu, bát nước, vàng hương, hoa quả cầu xin Thành Hoàng dẫn đường, chỉ lối giúp việc tìm mua trâu được hanh thông. Sau khi mua trâu về, người mua cũng phải ra đình khấn tạ Thành Hoàng bằng bằng đồ lễ tương tự. 4.4 Nghi lễ rước, trình trâu và tế thần. 4.4.1 Nghi lễ ở Đồ Sơn - Nghi lễ rước nước, trình trâu, tế thần khai hội: Xưa kia trước khi tiến hành vòng sơ loại vào Mùng 8 tháng 6 (ÂL), chủ trâu cùng Ban Tổ chức lễ hội làm lễ cáo yết Thành Hoàng xin cho tổ chức đấu loại, dẫn trâu ra đình để ra mắt Thành Hoàng (trình trâu). Ngày 15 tháng 7 (ÂL) người ta tổ chức lễ rước nước (thờ thủy thần) từ giếng ở miếu Nghè hoặc ở suối Rồng về đình làng mình thờ đến ngày 15 tháng 7 năm sau (cúng tế Thần Hoàng với 10 ván xôi, 5 gà giò, 1 mâm cỗ mặn, 1 mâm cỗ chay, 5 lít rượu ngon). Mùng một tháng 8 các các làng có trâu chọi làm lễ cáo yết (đọc chúc văn) tế thần ở đình làng mình xin thần Điểm Tước cho phép chọi trâu làm vui lòng thần. Giờ đây thủ tục này được Ban Tổ chức lễ hội quận Đồ Sơn tiến hành vào ngày Mùng 1 tháng 8 ở đền Nghè và đền Nam Hải Thần vương (đảo Hòn Dáu) với vật phẩm cúng tế đơn giản hơn gồm mâm xôi, đầu lợn quay, hương, hoa quả, vàng mã và đọc chúc văn xin Thần cho khai hội cùng lễ thượng cờ Tổ Quốc và cờ hội. Nghi lễ này có sự tham gia của đại diện Ban Tổ chức lễ hội các phường. Ngày Mùng 6/8 các phường có trâu tham gia chung kết làm lễ Mộc dục: Tắm rửa cho trâu bằng nước thơm, vót sừng và thay dây xỏ mũi cho trâu. Sáng ngày 7/8 các phường rước nước từ giếng đền Nghè về đình làng, tối 7/8 cử hành lễ yên vị bình gốm đựng nước thờ (mỗi năm thay một lần). Tối ngày Mùng 8 tháng 8 (ÂL) Ban Tổ chức Lễ hội quận (có đại diện Ban Tổ chức Lễ hội 6 phường) tiến hành lễ tế Thành Hoàng Đồ Sơn tại đền Nghè và lễ cúng Sân vận động Trung tâm quận (nơi sẽ diễn ra hội chọi trâu). Sáng sớm ngày Mùng 8 tháng 8 các phường làm lễ trình trâu ở đình làng mình xin Thành Hoàng linh ứng cho trâu phường mình thắng trong trận chung kết. Sáng sớm ngày Mùng 9 tháng 8 trâu các phường tham gia chọi tập trung tại đền Nghè trình Thành Hoàng và dự Lễ tế cáo rồi được rước ra sân vận động với nghi lễ dân gian long trọng: Sau khi được đưa từ nơi chăm nuôi đến đình, trâu được khoác trên mình chiếc áo đỏ và được người chăm trâu dắt vào sân chính điện. Trong đình, các bô lão cùng ông hương sư sẽ tế cáo Thành Hoàng xin phép cho mở hội chọi trâu dâng thần. Kết thúc hồi trống lệnh, người chăm trâu sẽ đưa trâu quay một vòng như thể được nhìn về tứ phương chầu các thánh, sau đó đoàn rước với trống, chiêng, cờ hội và long đình, bát biểu khởi hành ra sân vận động chọi trâu của quận. - Lễ tống thần: Ngày 16 tháng 8 (ÂL) Ban Tổ chức Lễ hội quận thực hiện nghi lễ cáo thần kết thúc lễ hội chọi trâu tại đền Nghè và đền thờ Nam Hải thần vương đảo Hòn Dáu với lễ tiết dân gian và hạ cờ hội. Trong ngày này, Ban Tổ chức lễ hội các phường cũng làm thủ tục tiễn thần tương tự và hạ cờ hội cùng cờ Tổ Quốc tại các đình. 4.4.2 Nghi lễ trình trâu ở Hải Lựu Hiện nay, phần nghi lễ của lễ hội ở Hải Lựu được tổ chức đơn giản hơn Đồ Sơn: “Phần lễ trình trâu được bắt đầu từ tháng 9 âm lịch năm trước, khi chủ trâu mua trâu về có lễ tấu trình ở vọng đài tưởng niệm tâm linh để kính cáo với thánh thần là trâu được tham gia vào hội. Đến mùa xuân năm sau trước khi khai mạc lễ hội lại tổ chức lễ trình trâu lần cuối. Lễ này được tiến hành trong ngày 15 tháng giêng âm lịch”.9Lễ trình trâu được tiến hành cùng với lễ tế Thành Hoàngvùng (Lữ gia). Thành phần đoàn tế có 15 người gồm Chủ tế, đông xướng, tây xướng, chấp sự, bồi tế, nội tán, thủ kiệu thực hiện các nghi lễ theo nghi thức dân gian. Cũng trong ngày, Ban tổ chức lễ hội cử một đoàn đại diện cho dân xã tới dâng hương Quốc Tổ Hùng Vương tại đền Hùng, dâng hương Quốc Mẫu Âu Cơ tại đền Quốc Mẫu để kính cáo tổ tiên, ôn nhớ lịch sử nguồn cội, và trình xin được mở hội chọi trâu. Buổi tối cùng ngày, làng, xã tổ chức liên hoan, giao lưu văn nghệ ở nhà văn hóa xã. Nhiều đội văn nghệ, đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và không chuyên trong tỉnh, ngoài huyện cùng về tham dự trong không khí náo nhiệt, vui vẻ làng, xã. Khi xưa nghi thức trình trâu ở Hải Lựu được tiến hành như sau: “Người nuôi trâu sắm lễ vật gồm ván xôi, con gà trống thiến, trầu cau, rượu trắng, nước. Các giáp chọn cử ra 16 bô lão gọi là “Bốn bàn các cụ” cùng chủ trâu đưa lễ vật và trâu ra đình làm lễ trình thánh. Khi làm lễ trình thánh, chủ trâu dắt trâu vào trước bàn thờ thánh làm động tác nâng mũi trâu lên, hạ mũi trâu xuống đủ 4 lần, tương đương 4 lễ rồi đưa trâu về nhà cho ăn bánh, uống rượu. Từ đấy trở đi, chú trâu sẽ được mọi người gọi là “ông Cầu”, theo nghĩa cầu mưa mưa thuận gió hòa, cầu mùa màng bội thu, cầu thắng trận, cầu bình an… hay còn được gọi là Trâu cà thờ”10. Ngày nay, lễ trình trâu không có “Bốn bàn các cụ” mà do đội tế theo nghi thức dân gian thực hiện tại đền thờ Lữ Gia. Ông hương sư cùng các vị đại diện tập thể có trâu tham gia cùng người nuôi trâu thực hiện việc trình trâu trước sân đền. 4.5 Lễ tế Thành Hoàng và rước trâu ra sới chọi trong ngày đấu chung kết 4.5.1 Tế Thành Hoàng - rước trâu ở Đồ Sơn Xưa kia, ngoài việc tế thánh ở đình làng để trình trâu và xin phép đưa trâu đi thi đấu, người ta còn tế ở đình Công hàng tổng trước khi khai hội với các nghi thức cầu kỳ theo lễ tiết dân gian mà chủ tế phải có chức sắc từ lý trưởng đến chánh, phó tổng trở lên. Còn hiện nay, thủ tục tế được đơn giản hóa như sau: Sáng ngày chính hội (9/8 ÂL), khoảng 4-5 giờ sáng, Ban Tổ chức lễ hội làm lễ tế cáo thần Điểm Tước ở đền Nghè, trâu tham gia trận chung kết được tập trung tại đây cùng các chủ trâu để hướng vào đền bái thần, sau đó trâu chọi được gọi là “Ông trâu”. Sau đó chủ tế các phường làm lễ xin phép Thành Hoàng đưa “Ông trâu” đi thi đấu. Khoảng 6-7 giờ sáng người ta tổ chức lễ rước “ông trâu” ra đấu trường. Dẫn đầu đám rước là cờ ngũ sắc, trống, chiêng, long đình, long kiệu, bát bửu. Các tráng đinh khiêng long đình, long kiệu, trống, chiêng… chít khăn đỏ, mặc áo đỏ viền vàng, thắt lưng và quấn cạp đỏ. Người gọi loa (dịch loa) đội khăn xếp, mặc áo lương đen, thắt lưng bố hậu đỏ, quần trắng. Theo sau là các bô lão, chức sắc và thứ tự các ông trâu (theo kết quả xếp hạng đấu loại), trên lưng được chùm một tấm vải đỏ, sừng quấn một dải lụa điều. Đi bên cạnh mỗi ông trâu có hai chàng trai tay cầm cờ đuôi nheo để múa. Lễ rước các “ông trâu” đến sân vận động rộn rã trong tiếng nhạc bát âm, cờ bay phất phới … 4.5.2 Tế Thành Hoàng - rước trâu ở Hải Lựu Hiện nay lễ tế Thành Hoàng và rước trâu ra sới chọi được tiến hành như sau: Buổi sáng ngày 16 tháng Giêng, đoàn rước lễ tập trung trước khán đài A của sới chọi tại thôn Gò Dùng, xã Hải Lựu, khởi hành rước lễ vòng quanh sới chọi rồi đi thẳng đến đền thờ thành hoàng Lữ Gia làm lễ tế. Đi đầu đoàn rước là đội múa sư tử với nhiệm vụ dẹp đường, xua đuổi các thú dữ hung ác. Tiếp theo là đội rước cờ Tổ quốc, đội rước cờ hội, đội rước hồng kỳ do các em học sinh trường THCS Hải Lựu thực hiện. Tiếp đến là kiệu bát cống rước hoa quả, bánh chưng, bánh giầy cùng long đình, bát bửu. Ngay sau kiệu rước là ông Cầu (đại diện cho các ông cầu tham gia lễ hội) mình choàng tấm vải đỏ, được chủ nuôi dẫn đi. Tiếp theo là đoàn đại biểu đại diện Đảng ủy, chính quyền địa phương và các cụ cao tuổi… Tất cả cùng tiến vào đền thờ làm lễ dâng hương, đọc chúc văn tế Thành Hoàng làng. Xong xuôi, đoàn rước trở về sới chọi. Tại đây, Ban Tổ chức lẽ hội điều hành nghi thức chào cờ, tuyên lời khai mạc lễ hội, trao cờ lưu niệm cho các chủ trâu rồi cuộc đấu ngưu bắt đầu sau màn tấu trống, chiêng vang rền. Chiều ngày 17 tháng Giêng kết thúc hội đấu ngưu, các thôn ở Hải Lựu tiến hành nghi thức tế sủ trâu đoạt giải Nhất ở đền thờ Thành Hoàng Lữ Gia theo nghi lễ dân gian với đoàn tế 15 người. Các trâu đạt giải Nhì, Ba được dâng đầu lên Thần Hoàng tại các đình, miếu có trâu đoạt giải. Thịt trâu đạt giải được chủ trâu giữ lại một phần cho gia đình và biếu người nuôi trâu, người huấn luyện trâu, phần còn lại bán cho người dự hội và du khách (với giá rẻ hơn so với trâu chọi Đồ Sơn, nhưng cũng từ mấy trăm nghìn đến hàng triệu đồng/kg tùy theo thứ hạng trâu chọi). Nghi lễ hạ cờ hội cũng được tiến hành trong buổi chiều ngày 17 tháng Giêng tại Vọng đài tưởng niệm tâm linh với đồ lễ tiễn thần là mâm xôi, đầu lợn quay hoặc gà luộc, hoa quả, ngựa mã, tiền vàng mã. 4.6 Nghi thức khai hội - Điểm giống nhau trong nghi thức khai hội: Ở Hải Lựu và Đồ Sơn, trước khi trận đấu ngưu diễn ra, ông trưởng ban Tổ chức Lễ hội (Chánh hoặc Phó Chủ tịch UBND xã, Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch quận) lên đánh trống khai hội. Tiếp đến là dàn trống chiêng hùng hậu với hàng chục chiếc to nhỏ do các tay trống thanh niên khỏe mạnh trong trang phục quần áo lễ hội cùng đồng loạt vung dùi khiến tiếng trống, chiêng rền vang, thúc giục giờ mở màn cho các kháp đấu. Sau đó, người dịch loa dùng chiếc loa đồng cổ dài tới hơn 01 mét hô gọi các cặp trâu vào thi đấu. - Điểm khác biệt: Ở Đồ Sơn xưa kia, trước mỗi kháp (hiệp) đấu còn có màn múa cờ của 24 tráng đinh mạnh khỏe trong trang phục lễ hội, còn hiện nay màn múa cờ chỉ được thực hiện ở đầu trận chung kết ngày Mùng 9 tháng 8. Nghi thức múa cờ này không có ở Hải Lựu. Kết luận: Lễ hội chọi trâu truyền thống ở Đồ Sơn (Hải Phòng) và Hải Lựu (huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc) là những lễ hội dân giantiêu biểu cho nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc. Nó toát lên tính cộng đồng khi mà ở đó người dân cùng phối hợp tổ chức lễ hội, cùng hưởng thụ những giá trị văn hóa - tinh thần do lễ hội mang lại và cùng cầu mùa, cầu an, cầu phúc, cầu may mắn...Hội chọi trâu toát lên tinh thần thượng võ và cao hơn cả là giúp mọi người nhớ về nguồn cội, góp phần giáo dục tình yêu quê hương đất nước. Nghiên cứu, tìm hiểu lễ hội này chúng ta cần chắt lọc những gì có ý nghĩa, loại bỏ những khiếm khuyết và những gì không phù hợp với thực tiễn cuộc sống nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội trong đời sống. Tài liệu trích dẫn 1.Cao Xuân Dục (1966) dịch, “Phong tục chí huyện Nghi Dương”, Đại Nam Nhất Thống chí: Tỉnh Hải Dương, quyển 8, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội. 2. Đồ Sơn tổng thần sắc: chữ hán chép tay, hiện lưu ở Viện Hán – Nôm, ký hiệu ADa. 12/4 (gồm 16 đạo sắc từ năm Lê Đức Long (1634) đến Lê Cảnh Hưng (1743) ban cho thần Điểm Tước). 3. Ngô Đức Thọ, Nguyễn Văn Nguyên, Phan Văn Các…(2003) Đồng khánh địa dư chí, tập 1-2, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2099 tr. 4,10. Đỗ Mạnh Hà(2024), “Lễ hội chọi trâu Hải Lựu”, http:// hoivhntvinhphuc.org.vn. Cập nhật ngày 22/01/2024. 5. Nhật Nguyên (2022), “Chọi trâu Hải Lựu: Lễ hội cổ xưa mang nhiều khát vọng”, https://baophapluat.vn. Cập nhật ngày 17/02/2022. 6,7,9. Đàm Hằng (2016), “Chọi trâu Hải Lựu”, http://vinhphuctv.vn. Cập nhật ngày 05/04/2016. 8. Hoàng Long, Lê Dũng (2023), “Các nghi thức độc đáo tại lễ hội chọi trâu Đồ Sơn”, https://www.baogiaothong.vn. Cập nhật ngày 23/09/2023. Tài liệu tham khảo 1. Minh Toàn (2024), “Chọi trâu Hải Lựu - nét văn hóa ngàn đời, Bài 1: Lễ hội ngàn năm tuổi”, https://nongnghiep.vn. Cập nhật ngày 28/02/2024. 2. Trịnh Minh Hiên chủ biên, Nhuận Hà, Phạm Xuân Thẩm (2006), Lễ hội truyền thống tiêu biểu Hải Phòng, Nxb. Hải Phòng, tr. 73 - 88. 3. Une fetê millénaire (Chữ Pháp, dịch: một lễ hội có hàng ngàn năm), in trong tạp chí “But. De I’Union autombile et touristique du Toukin ed Nord – Annam No 3 juillet 1922”. 4. Đinh Phú Ngà (2003), Tản mạn lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, Nxb. Văn hoá thông tin, Hà nội, 203 tr. 5. Đinh Phú Ngà (2003), Đồ Sơn lịch sử và lễ hội chọi trâu, NXB. Văn hóa thông tin, Hà Nội, 437 tr. 6. “Những lý giải độc đáo về nguồn gốc và ý nghĩa cao đẹp của Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn”, https://congthuong.vn. Cập nhật ngày 23/09/2023. 7. “Độc đáo lễ hội chọi trâu Phù Ninh” (2012), https://dangcongsan.vn. Cập nhật ngày 08/03/2012. 8. Phạm Bá Khiêm (2015),“Hội chọi trâu Phù Ninh - Văn hóa đất cội nguồn”, https://baophutho.vn. Cập nhật ngày 12/12/2015. 9. Trinh Nguyễn (2020), “Chọi trâu Phù Ninh phải tạm dừng vì chưa chứng minh được là lễ hội truyền thống”, https://thanhnien.vn. Cập nhật ngày 31/01/2020. 10. Ngô Đức Thịnh (2019), Tín ngưỡng lễ hội cổ truyền Việt Nam, Nxb. Tri thức, Hà Nội, tr. 366 - 375. (Nguồn: Nhìn nhận lễ hội chọi trâu truyền thống Đồ Sơn và Hải Lựu / Phạm Văn Thi//Tạp chí “Nguồn sáng Dân gian”- cơ quan ngôn luận Hội VNDG Việt Nam. – số 2: tháng 4,5,6 năm 2024; Tr. 65 – 76)
Chùa Báo Ân (Gia Lâm, Hà Nội) - Dấu ấn văn hóa Phật giáo trong không gian làng xã ven Kinh thành
Đôi điều tìm hiểu về Chùa Keo - Thái Bình
Giải pháp thiết lập cơ chế liên ngành - Liên cùng trong quản trị địa phương đối với Hải Phòng
Hội chứng suy yếu - Hôi chứng hay gặp ở Người cao tuổi
Chùa Giám (Nghiêm Quang Tự) - Giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc tiêu biểu của xứ Đông