Bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa của Thánh tổ non Đông qua một số chùa ở Hải Phòng, Quảng Ninh

Nguyễn Văn Phương

Phó Chủ tịch Hội KHLS Hải Phòng

Nằm trong vùng văn hóa Xứ Đông xưa, một vùng văn hóa rộng lớn ở Đông Bắc đồng bằng Bắc Bộ, thành phố Hải Phòng trong nhiều thế kỷ đã khẳng định là một trung tâm có sự đóng góp cho việc hình thành những nét đặc trưng của một tiểu vùng văn hóa trên dải đất Việt Nam, trong đó có những dấu ấn rất tiêu biểu của Phật giáo trong quá trình du nhập và phát triển trên vùng đất này.

Mặc dù Hải Phòng không thực sự là một cái nôi hình thành nên những sơn môn, pháp phái riêng của Phật giáo Việt Nam, nhưng nhiều nghiên cứu đã cho rằng đây lại là một địa phương, có thể là đầu tiên, Phật giáo được truyền bá vào Việt Nam bằng đường biển mà dấu ấn còn để lại đến ngày nay tại chùa Hang, quận Đồ Sơn.

Đặc biệt là đến thời Lý Trần, từ thế kỷ XI đến XIV và cho đến những thế kỷ tiếp theo, Hải Phòng là một trong những vùng đất mà tôn Phật giáo đã lan tỏa đến một cách mạnh mẽ và có sự ảnh hưởng rất sâu sắc đến đời sống văn hóa ở vùng đất này, trong đó có sự ảnh hưởng của Sư Tổ Non Đông.

Trong khuôn khổ của hội thảo khoa học nhân kỷ niệm 700 năm ngày Sư Tổ Non Đông nhập niết bàn (1325 – 2025), tôi xin phép được đề cập những dấu ấn sâu đậm về Sư Tổ Non Đông tại một số chùa cảnh ở Hải Phòng cũng như công tác bảo tồn phát huy giá trị những công đức to lớn mà Sư Tổ Non Đông còn để lại đến ngày nay, được các chùa và tăng ni tri ân như một niềm tự hào to lớn.

Về nguồn tư liệu về các chùa ở Hải Phòng mang những dấu về Sư Tổ Non Đông như:

- Sách “Bút tích của Hòa Thượng Kim Cương Tử” do chùa Trấn Quốc - Hà Nội xuất bản năm 1990, có ghi bút tích của ngài về một số chùa danh lam ở Hải Phòng. Trong đó có đoạn:

“Chùa Thường Sơn (Hàm Long Tự) chính gọi Đường Sơn, thuộc làng Thường Sơn, xã Thủy Đường, huyện Thủy Nguyên, gần phố Đèo cạnh núi. Thấy nói chùa này và chùa Phù Lưu, xã Phù Ninh là 2 trong 72 ngôi chùa danh lam thánh tích do Tổ Sư Non Đông, quê ở Dưỡng Mông, tức làng Muống, Hải Dương làm. Hiện từ trước tới nay hàng năm cứ ngày 26 tháng Giêng âm lịch kỵ nhật Đức Thánh Tổ, nhân dân xa gần khắp vùng trong huyện đến lễ bái rất đông. Có quyển khoa cúng Thánh tổ dẫn sự tích ngài một cách đặc biệt.” ³⁴

_______________

³⁴ Bút tích của Hòa Thượng Kim Cương Tử, Tr. 194

- Sách Lịch sử Phật giáo thành phố Hải Phòng có viết: Tương truyền rằng, chỉ trong một đêm, tổ đã dựng được 72 ngôi chùa ở lộ Hải Đông, trong đó có nhiều chùa trên địa bàn Hải Phòng ngày nay như: Kiến Linh, xã Phục Lễ; Ngọc Hoa xã Mỹ Đồng; Linh Phúc, xã Cao Nhân; chùa Hàm Long trên núi Vân Ổ, thị trấn Núi Đèo, huyện Thủy Nguyên. Các chùa ở xã Giang Biên, huyện Vĩnh Bảo như: Chùa Phù Linh dựng năm 1240, chùa Thanh (chùa Cả) dựng năm 1247, chùa Dương Quang dựng năm 1230 qui mô kiến trúc khá bề thế ³⁵…

Có thể nói, ghi chép trên các tài liệu về các chùa ở Hải Phòng có liên quan đến Tổ Non Đông không nhiều. Điều này cũng dễ hiểu bởi Tổ Non Đông không thực sự lập ra một tông phái riêng biệt mà ngài chú tâm nhiều hơn đến việc dựng chùa, tạc tượng làm nơi thuyết pháp, truyền bá đạo Phật theo thiền phái Trúc Lâm. Vì thế mà người đời sau thường chỉ biết đến ngài qua câu chuyện truyền ngôn đã tồn tại suốt 700 năm qua về việc chỉ trong một đêm, tổ đã dựng được 72 ngôi chùa ở lộ Hải Đông.

Trong dịp chuẩn bị cho cuộc hội thảo kỷ niệm 700 năm ngày Sư Tổ Non Đông nhập Niết Bàn, tôi có may mắn được tham gia đoàn công tác khảo sát các chùa dưới sự hướng dẫn của Hòa Thượng Thích Thanh Giác, Phó Trưởng ban Thường trực Ban trị sự GHPGVN TPHP và Chủ tịch Hội KHLS tỉnh Hải Dương Tăng Bá Hoành tại các tỉnh thành phố như Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hà Nội thì thấy số lượng các chùa có liên quan hoặc chịu sự ảnh hưởng của Tổ Non Đông là rất lớn. Điều này được phản ánh qua những dấu ấn còn bảo lưu tại ngôi chùa. Trong đó rõ nét nhất là, mà theo tôi rất đặc biệt ở chỗ: Lễ hội các chùa liên quan đến Tổ Non Đông đều được tổ chức trong thời gian 3 ngày 24, 25, 26 tháng Giêng Âm lịch hàng năm. Đây là quãng thời gian gắn với ngày Thánh tổ nhập Niết Bàn vào ngày 27 tháng Giêng. Trong những ngày này, như lời Hòa Thượng Kim Cương Tử đã viết và thực tế diễn ra ở các chùa cho thấy, có rất đông Phật tử và thập phương đến tham dự lễ hội. Trong lễ hội, phần Lễ thường có nội dung không thể thiếu là có khoa cúng Thánh Tổ riêng. Phần hội có hát chèo tàu, một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian có nguồn gốc từ thời Trần, các cụ cao niên thường gọi là kể hạnh, có nhiều lời hát kể lại sự tích về Thánh Tổ Non Đông có công dựng chùa, giáo hóa chúng sinh. Như thế có thể thấy, công đức của ngài là rất to lớn, được người dân, Phật tử ở các chùa tri ân như một niềm tự hào khi ngôi chùa ở quê hương mình có nguồn gốc lịch sử xây dựng và tồn tại gắn liền với tên tuổi và Đạo nghiệp của Sư Tổ Non Đông.

Theo Hòa thượng Thích Thanh Giác và Chủ tịch Hội KHLS Hải Dương Tăng Bá Hoành, tên chữ các chùa có một trong hai chữ như Tường, Khánh, Long, Quang thường có nguồn gốc cùng sơn môn hữu phái từ chùa Quang Khánh (Chùa Muống), huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương. Trong đợt khảo sát vừa qua, do tiến hành vào dịp cận tết nguyên đán nên đoàn không đủ thời gian đến hết được những chùa mang dấu ấn về Tổ Non Đông. Nhưng qua danh mục kiểm kê các chùa ở riêng thành phố Hải Phòng mà chúng tôi có được đã cho thấy một số lượng khá nhiều. Con số chưa thực sự đầy là vào khoảng trên 60 ngôi dựa trên căn cứ là thời gian tổ chức, nội dung lễ hội và tên chữ của các chùa như đã nêu.

_______________

³⁵ Lịch sử Phật giáo Hải Phòng, NXB Tôn Giáo, năm 2022, tr.58.

Nếu khảo sát và thống kê hết được các chùa ở Xứ Đông xưa thì có lẽ số lượng các chùa mang dấu ấn Tổ Non Đông sẽ còn tăng lên nhiều. Điều này còn cho thấy một thực tế lịch sử nữa là ngoài công đức của Sư Tổ, vào thời Trần, Đạo Phật đã được tôn là quốc giáo nên việc xây dựng chùa chiền được nhà nước từ vua cho đến thứ dân đồng tình, góp công của nên chùa đã được xây dựng ở nhiều nơi.

Trải qua 7 thế kỷ, bên cạnh những biến cố của tự nhiên và xã hội, những dấu ấn về Tổ Non Đông ở các chùa nơi Xứ Đông đã dần phai nhạt theo năm tháng. Nhất là khi những thiền phái mới của Phật Giáo Việt Nam ra đời trong các thế kỷ XVI, XVII như Lâm Tế hay Tào Động đã thay thế những ảnh hưởng của Thiền phái Trúc Lâm thời Sư Tổ hoằng dương.

Hội thảo khoa học hôm nay ngoài ý nghĩa, mục đích hướng tới là tổ chức một hoạt động kỷ niệm 700 năm ngày Thánh Tổ nhập Niết Bàn, có một nội dung được nhiều người quan tâm là cần có chương trình kế hoạch và giải pháp triển khai để bảo tồn và phát huy những giá trị những di sản mà Sư Tổ đã để lại.

- Việc bảo tồn những di sản văn hóa vật thể: Tức là công tác trùng tu tôn tạo chống xuống cấp, gìn giữ, bảo vệ các ngôi chùa. Điều này đã được trụ trì các chùa cùng chính quyền các cấp ở các địa phương quan tâm triển khai trong nhiều năm qua. Đại đa số các chùa đều trong tình hình là đã, đang và sẽ tiếp tục triển khai trong điều kiện cho phép.

Trong đợt khảo sát vừa qua, tôi thấy có một vài di tích liên quan trực tiếp đến Tổ Non Đông nhưng đang tồn tại dưới hình thức là những phế tích như các chùa Trung Long và Thượng Long, gần chùa Non Đông (Hạ), phường Mạo Khê, thành phố Đông Triều và ngọn Bảo Tháp thời Trần trên một ngọn núi ở xã Thắng Lợi, huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Những nơi này, dấu tích kiến trúc thờ tự còn rất rõ nét. Người dân địa phương tạm dựng lại để gìn giữ, bảo vệ những di tích về tổ Non Đông. Do vậy, việc phục dựng lại những di tích này là rất cần thiết bởi không chỉ đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của nhân dân địa phương mà còn góp phần gìn giữ, bảo vệ và có cơ sở thực tế để phát huy giá trị những di sản do Tổ để lại.

- Việc gìn giữ, bảo tồn những di sản văn hóa phi vật thể: như chúng ta đã thấy, các chùa mang dấu ấn của Sư Tổ Non Đông đều tổ chức lễ hội vào các ngày 24, 25, 26 tháng Giêng Âm lịch hàng năm để tưởng nhớ công đức của Sư Tổ. Đây là một lễ hội mang những ý nghĩa rất đặc biệt khi ngài được suy tôn là một vị thánh, có quyển văn khoa cúng riêng. Điều mà Hòa Thượng Kim Cương Tử gọi là các chùa có danh lam, thánh tích. Do vậy, để tiếp tục tri ân công đức của Sư Tổ, các chùa cần chú trọng hoạt động này, sưu tầm và thực hiện khoa cúng Tổ đầy đủ trong phần lễ. Phần hội xưa có hát chèo tàu, kể hạnh nguyện của Sư Tổ cũng cần được phục dựng lại để gìn giữ, duy trì nét riêng có trong lễ hội.

- Sau hội thảo này, chúng ta sẽ có được một bộ tài liệu rõ ràng hơn về Sư Tổ Non Đông. Tuy nhiên, thời gian tới, cần phải tiếp tục triển khai các hoạt động nghiên cứu khác mà cuộc hội thảo hôm nay chưa giải quyết được. Trong đó một địa điểm đặc biệt có ý nghĩa cần phải tiếp tục việc khảo sát để xác định chính xác là Tịnh Liên Am Xã ở huyện đảo Vân Đồn, nơi Tổ Non Đông tọa thiền, mặt hướng ra Biển Đông, thể hiện tư tưởng chí trung, chí hiếu, vì lợi ích quốc gia, dân tộc của Ngài. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong việc tuyên truyền về bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Có như vậy, việc truyên truyền, giới thiệu về những công lao sự tích và đạo nghiệp của Sư Tổ Non Đông, một quốc sư của nước Việt ta mới thực sự được thừa kế và phát huy.

Nguồn : Bài tham luận đăng trong “Kỷ yếu hội thảo khoa học vị thế chùa Quang Khánh trong lịch sự phật giáo xứ đông nhân kỷ niệm 700 năm ngày viên tịch quốc sư Huệ Nhẫn (1325-2025)”